Vensters in een vrouwenleven
Vensters in een vrouwenleven
Kansen voor gezondheidsontwikkeling

Na ruim twintig jaar werken met vrouwen in verschillende levensfases valt mij steeds opnieuw op dat zij veelal een zelfde houding aannemen ten opzichte van hun gezondheidsklachten. Eerst negeren, dan bagatelliseren, vervolgens verbijten en uiteindelijk instorten. Daarna komt er een hulpvraag. Kostbare tijd en heel veel levensplezier zijn verloren gegaan in de tussenliggende periode. Veelal ook omdat bij vroege vragen steevast het antwoord luidde ‘je bent een vrouw, dit hoort daar bij’.

Deze houding kunnen wij vrouwen niet kwalijk nemen. Zij is voor mijn gevoel het gevolg van het gebrek aan vrouwengezondheidszorg gedurende vele generaties, teruggaand tot aan de ‘heksenvervolgingen’ aan toe. In die periode stierf de zorg voor vrouwen zoals we die tot die tijd kenden, in alle grote fases van hun leven, letterlijk uit. In de daarop volgende periodes waarin de gezondheidszorg zich ontwikkelde en ook de wetenschap zich begon te bemoeien met het zorgveld, waren het vooral mannen die de dienst uitmaakten en protocollen schreven.

De geschiedenis van de vrouwengezondheidszorg laat zien dat vrouwen lange tijd niet alleen ondervertegenwoordigd waren in medisch onderzoek, maar ook zelden een eigen stem hadden in de ontwikkeling ervan. Van de vroedvrouwen die hun kennis verloren aan een opkomende academische geneeskunde tot de tot slaaf gemaakte vrouwen op wie vroege gynaecologische technieken werden ontwikkeld1: de ervaring van vrouwen zelf stond zelden centraal.

Zij hadden geen stem. Zij werden geacht zich te verbijten. Tot op de dag van vandaag krijgen vrouwen van kleur minder vaak pijnstilling voorgeschreven,2 hebben ze vaker te maken met obstetrisch geweld en worden zij in de spreekkamer minder serieus genomen als zij zich presenteren met klachten.3

De neiging tot het medicaliseren van de zwangerschap, nadat milde klachten lange tijd zijn genegeerd, en het verwaarlozen van gezond herstel na een bevalling zijn voor mij tekenen aan de wand dat wij als samenleving én als artsen niet zijn opgeleid om werkelijk te kunnen doorgronden wat er in lichaam en geest van een vrouw omgaat. Mede daardoor krijgt zij niet de begeleiding die er eigenlijk nodig is én lukt het ons niet om haar te motiveren om hierin ook zelf een vorm van regie te pakken. Met name als zij zich in een kritieke transitiefase in haar leven bevindt.

Om een voorbeeld te noemen: 74% van de barende vrouwen in Nederland eindigde in 2024 met haar bevalling in de tweede lijn en deed daarmee een beroep op specialistische zorg tijdens de bevalling.4 Dit is een zorgwekkende ontwikkeling. Het merendeel van deze vrouwen heeft een ongecompliceerde zwangerschap beleefd. Hoe kan het dat zij dan toch niet ‘gezond’ bevallen of hun kind bij de geboorte ondergewicht blijkt te hebben? Tegelijkertijd lijkt de voorbereiding op de bevalling vaak beperkt. Hoewel veel vrouwen voorlichting ontvangen via hun verloskundige of een informatieavond bezoeken, ontbreekt een landelijk beeld van hoeveel zwangeren zich verdiepend voorbereiden met een zwangerschapscursus of leefstijlprogramma. Waarom investeren we in Nederland negen maanden lang intensief in medische controles, maar nauwelijks in het ontwikkelen van vaardigheden waarmee vrouwen hun eigen gezondheid, veerkracht en vertrouwen tijdens deze unieke levensfase kunnen versterken?

Een ander voorbeeld is de toename van ‘overgangsconsulten’ waar gynaecologen ineens op hun spreekuur mee worden geconfronteerd. De toegenomen aandacht van vrouwen voor hun gezondheid, mede ingegeven door veel aandacht voor dit thema in sociale media, illustreert een groeiend besef dat we met ‘het hoort erbij’ niet meer weg kunnen komen. Simpelweg ook omdat de klachten teveel belemmeringen met zich meebrengen voor een plezierig dagelijks leven. Nu zijn vrouwen ineens meer gemotiveerd om tot actie over te gaan, maar ook hier zien we een vorm van medicalisering en ‘extern attribueren’: de hoop dat een consult bij de gynaecoloog en een hormoonzalf of pil het verschil zullen maken en alle klachten daarmee zullen verdwijnen.

Een zwangerschap en de overgang zijn de meest in het oog springende momenten in een vrouwenleven waarop zij en haar omgeving direct worden geconfronteerd met zichtbare veranderingen in haar lichaam en de bijkomende veranderingen in haar emotionele, spirituele én werkende leven. Slechts een klein aantal vrouwen kiest er pro-actief voor om zich vooruitlopend op of gedurende deze fase te laten begeleiden. En meestal pas als er iets ‘mis’ is. Bijvoorbeeld het uitblijven van een gewenste zwangerschap of het krijgen van opvliegers op onhandige momenten.

Wat voor mij wringt, is dat we vrouwen pas begeleiden als er klachten zijn, terwijl al deze overgangsmomenten een geweldige kans in zich meedragen voor gezondheidsgroei!

Aan de vrouwen (én mannen!) in mijn praktijk die eigenaarschap namen over hun ‘probleem’ en pro-actief inzetten op gezondheidsverbetering draag ik warme herinneringen mee. Soms was het niet meer dan een plotseling inzicht dat hun hele perspectief op het ‘probleem’ veranderde, waarna er zich een ontwikkelingsweg openbaarde waarmee zij niet alleen veel gezonder in de kinderwens, zwangerschap of overgang stonden, maar ook hun totale levenshouding ten aanzien van hun levenskracht en levensloop veranderde. Verantwoordelijkheid nemen voor het eigen levensgeluk is ook makkelijker als je weet dat er iets was dat je niet wist én de tools krijgt aangereikt om, nu het bewustzijn is ontstaan, er iets mee te kunnen doen. Dan wordt er zichtbaar dat het er helemaal niet bij hoorde, maar dat de klacht onderdeel was van een veel langer bestaand patroon dat soms zelfs meerdere generaties terug ging. De theorie van ‘epigenetica’ krijgt op dit soort momenten voor mij een nog veel diepere betekenis die verder gaat dan gen-(de)activatie. Keer op keer zie ik dat diepgaand zelfonderzoek een kans op ‘transmutatie’ in zich meedraagt die doorwerkt in lichaam, geest én leven.

Wat er gebeurt als we klachten in de pubertijd, vruchtbare fase en overgang negeren, uitstellen, onderdrukken of bestrijden, zien we nu gebeuren. Een crescendo van ongemak tegen de tijd dat een vrouw de menopauze nadert en een toenemend verlies van ‘gezonde, vitale jaren’ daarna. Vanaf het zestigste levensjaar is medicijngebruik ‘normaal’ geworden. De gemiddelde levensduur is wellicht toegenomen, maar het aantal ‘ziektejaren’ ook. Verlies van vitaliteit, kwaliteit van leven én zelfvertrouwen is het gevolg. Gezondheid wordt steeds meer een ‘moeten’ dat we forceren via sportschool, medicatie en operaties, diëten en supplementen. Monitoren met ‘fit-bits’ en proberen af te dwingen bij artsen. Maar wat als gezondheid een natuurlijk gevolg is van een leven dat in harmonie wordt geleefd met de omgeving, innerlijke behoeften, sociale context, de natuur en seizoenen die zo mooi symbool staan voor het cyclische karakter van de vrouwelijke biologie?

Vensters voor gezondheidsontwikkeling

De afgelopen decennia hebben we in de geneeskunde vooral geleerd hoe we ziekte eerder kunnen opsporen. Dat heeft enorme gezondheidswinst opgeleverd. De volgende stap zou kunnen zijn dat we net zo goed leren hoe we gezondheid doelgericht kunnen ontwikkelen. In de vrouwengeneeskunde kunnen we hierin een duidelijk aantal groei-momenten definiëren; de grote hormonale transities zijn allemaal perioden waarin het menselijk organisme zich opnieuw organiseert.5

Eén fase, drie generaties

Terug naar de fase zwangerschap: waarom zien we zwangerschap nog steeds vooral als een periode die veilig moet verlopen, terwijl de wetenschap haar steeds meer beschrijft als een unieke periode waarin gezondheid zich opnieuw vormt?

Tijdens de zwangerschap kunnen we invloed uitoefenen op de gezondheid van drie opeenvolgende generaties: de moeder, het kind en zelfs het kleinkind, mocht dit er ooit komen. De eicellen waaruit kleinkinderen voort zullen komen, worden namelijk al gedurende de zwangerschap in aanleg ontwikkeld. Hoe gezonder de zwangere, des te gezonder ook de toekomstige kinderen van haar kind!6,7

De gezondheid van de zwangere werkt niet alleen op fysiek niveau door. Elke vorm van gezondheidsbevorderend gedrag, elke leefstijlaanpassing die stand houdt gedurende en na de zwangerschap, werkt ook door in het leven van het kind. Dit gaat niet alleen over een voorbeeld als ‘stoppen met roken’, maar ook over voedingsgewoonten, digi-hygiëne, stressregulatie en emotionele veiligheid. Het is iets dat het kind van begin af aan voorgeleefd krijgt.

Mijn kinderen nemen biologische voeding mee uit de supermarkt als ze voor mij een boodschap halen. Niet omdat ik dat vraag, maar omdat zij keer op keer zagen dat ik die producten uitkoos als wij samen boodschappen deden. Natuurlijk zijn er fases in het leven van een kind dat het graag afwijkt van vroeg ingeprente leefstijlgewoontes, maar de basis is ontstaan in een tijd dat er nog geen taal was, waarin rituelen bijdroegen aan gewoontevorming. Een venster van mogelijkheden dat we onbewust aan onszelf en onze kinderen voorbij kunnen laten gaan, of bewust kunnen benutten zodat veerkracht en draagkracht vanaf het vroegste begin prioriteit krijgen.

Puberteit als stress-test

Eerder (Voedingsgeneeskunde, 2026/3) schreef ik al over de puberteit als stress-test: een moment waarop een kind op veerkracht getest wordt.8 Wat als we bij meisjes anticiperend op deze fase zouden kijken naar ijzerstatus, voeding, emotionele veerkracht in het kind en ook de menstruatiegezondheid van de moeder uitvragen? Veel menstruatiepatronen erven door.

Het zijn geen ‘toevallige’ klachten waar de een wat meer aanleg voor heeft dan de ander. Het zijn signalen vanuit het lichaam en leven die vragen om een liefdevolle blik en zorgvuldige aandacht. Bij voorkeur in een zo vroeg mogelijk stadium. Maar ook zonder klachten is dit de fase waarop een jonge vrouw mag leren dat haar lichaam niet functioneert volgens een 24 uurs ritme, maar een cyclische natuur kent die een maand in periodes deelt in plaats van in dagen. Door te leren bewegen in harmonie mét deze cycli in plaats van deze te bestrijden, leert zij al jong hoe zij haar krachten het beste kan verdelen én er van kan genieten.

Via voorkomen naar floreren

Een vrouwenleven stopt niet zodra zij geen kinderen meer kan krijgen. Juist in de levensfase na de menopauze stapt zij in haar grootste kracht. Niet gehinderd door menstruatie, zwangerschap, kleine kinderen en een eeuwig overlopende wasmand biedt deze periode bij uitstek de gelegenheid om alle levenswijsheid die is opgedaan met energie uit te dragen. Helaas zien we in onze samenleving dat ook hier de nadruk ligt op problemen en ontberen veel vrouwen de energie die eigenlijk kenmerkend zou moeten zijn voor deze ‘vuur-fase’ in de levenscyclus van de vrouw.

Wat gebeurt er als zij al veel eerder in het proces, vanaf de veertigste verjaardag, meer en meer tijd leert vrijmaken voor de transitie die zich aandient? Als vrouwen in deze levensfase de ruimte krijgen om te vertragen, zich terug kunnen trekken in stilte en hun lichaam leren ondersteunen met voeding die de verandering in hormoonbalans begeleidt en verzacht, kan er een positieve gezondheidservaring ontstaan die bekrachtigend werkt op lichaam en geest.

Gracieus ouder worden

Afgelopen maand overleed een bijzondere vrouw, de documentairemaakster van onder andere Je hart als poort welke werd uitgezonden door de NPO.9 Sarah Marijnissen koos ervoor om haar levenseinde met dezelfde passie en levenskracht tegemoet te treden als waar zij haar leven mee had geleefd. Vanuit bewustzijn, met aandacht, in overleg met artsen, haar dierbaarste vriendinnen en vrienden, en met een brede blik op leven en dood. In de maanden voorafgaand aan haar overlijden maakte ik vanaf de zijlijn mee hoe het mogelijk is om met liefde voor de dood te sterven. Gracieus, met open blik, elke dag een beetje vrijer wordend van de angst die zo diep in iedere cel van ons lichaam zit ingeweven als het gaat om de dood. Zelfs haar uitvaart werd een viering, met muziek, bloemen en een gedicht. Gewoon op straat, voor haar huis. Waarna zij werd uitgezwaaid en alleen met de rouwwagen haar laatste ritje aflegde naar het crematorium.

In India zag ik hoe de dood en het lijden integraal onderdeel zijn van het leven daar. In Nederland zag ik hoe we de overledenen in het ziekenhuis zo snel mogelijk wegbrachten naar het mortuarium, vaak in de kelder van het ziekenhuis. Hier schuwen we de dood als oncomfortabel onderwerp. Maar wat als we haar tegemoet treden met open blik? De ouderen in onze praktijk ondersteunen in het onderzoek naar de eindigheid van het leven en hoe zij zich daarop voor kunnen bereiden? Wat gebeurt er als zij bewust ervoor kiezen niet langer te eten? Voeding voor het lichaam niet langer prioriteit heeft, maar voeding voor de ziel des te meer?

Levenskracht in alle levensfasen

Van pré-conceptie tot uitvaart, en in alle grote transities daartussen, is er ruimte voor gezondheidsgroei van lichaam, geest én leven.

De positieve gezondheidsfilosofie van Machteld Huber10 gaf een mooie aanzet tot een verandering in denken over gezondheid in de brede zin van het woord. Waar de traditionele zorg de vraag stelt ‘Wat zijn de klachten?’, stelt zij de vraag: 'Hoe gaat het vandaag met deze persoon? Wat heeft zij nodig om zich aan te kunnen passen aan veranderingen die zich aandienen?’

Waar Positieve Gezondheid gezondheid beschrijft als het vermogen om zich aan te passen en eigen regie te voeren, laat de levensloopgeneeskunde zien dat dit aanpassingsvermogen niet in iedere levensfase gelijk is. Juist tijdens de grote hormonale transities – zoals de puberteit, zwangerschap, de postpartumperiode en de menopauze – reorganiseren biologische, psychologische en sociale systemen zich tegelijkertijd. Deze perioden zouden daarom niet alleen beschouwd kunnen worden als momenten van verhoogde kwetsbaarheid, maar ook als vensters waarin de mogelijkheid tot duurzame gezondheidsontwikkeling bijzonder groot is.

Ik zou daarom de vraag willen stellen: als haar lichaam zich op dit moment opnieuw organiseert, wat kan dan juist nú bijdragen aan de gezondheid van de komende dertig jaar? Wat als er een passend leefstijl-, voedings- en veerkrachtplan zou bestaan, voor iedere grote transitie, dat iedere vrouw die daar behoefte aan heeft eenvoudig via de huisarts kan ontvangen en met behulp van ‘Levenskracht Centra' zou kunnen gaan implementeren?

Ik nodig je van harte uit om hierover verder van gedachten te wisselen! 

Referenties
  1. Christmas M. #SayHerName: Should Obstetrics and Gynecology Reckon with the Legacy of JM Sims? Reprod Sci. 2021 Nov;28(11):3282-3284.
  2. van Daalen KR, Kaiser J, Kebede S, et al. Racial discrimination and adverse pregnancy outcomes: a systematic review and meta-analysis. BMJ Glob Health. 2022 Aug;7(8):e009227.
  3. Swanson ML, Whetstone S, Illangasekare T, et al. Obstetrics and Gynecology and Reparations: The Debt We Owe (and Continue to Accumulate). Health Equity. 2021 May 24;5(1):353-355.
  4. Kerncijfers Nederlandse Geboortezorg 2024. https://perined.nl/wp-content/uploads/2026/05/kerncijfers-2024.pdf
  5. Halfon N, Larson K, Lu M, et al. Life Course Health Development: Past, Present and Future. Matern Child Health J (2014) 18:344–365.
  6. Hoekzema E, Barba-Müller E, Pozzobon C, et al. Pregnancy leads to long-lasting changes in human brain structure. Nat Neurosci. 2017 Feb;20(2):287-296.
  7. Centre for Developmental Origins of Health and Disease. https://www.southampton.ac.uk/research/institutes-centres/centre-for-developmental-origins-of-health-disease
  8. Dorn LD, Chrousos GP. The neurobiology of stress: understanding regulation of affect during female biological transitions. Semin Reprod Endocrinol. 1997 Feb;15(1):19-35.
  9. Sarah Marijnissen en Alexander Oeij. Je Hart Als Poort. NPO documentaire. https://kro-ncrv.nl/programmas/de-boeddhistische-blik/je-hart-als-poort-op-zoek-naar-de-bron
  10. Huber M, Knottnerus JA, Green L, et al. How should we define health? BMJ. 2011 Jul 26;343:d4163.

Artikelen in deze editie