Menstruatieklachten behoren tot de meest voorkomende gezondheidsproblemen bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Hoewel de reguliere geneeskunde effectieve, maar symptoomgerichte, interventies biedt, is er ook een goede wetenschappelijke basis voor de inzet van fytotherapeutische behandelingsstrategieën bij amenorroe, dysmenorroe en het premenstrueel syndroom (PMS). Daarbij is een meer holistische kijk op de klachten het uitgangspunt.
De menstruatiecyclus duurt gemiddeld 28 dagen en kent twee hoofdfases, de folliculaire fase en de luteale fase. Deze fases worden van elkaar gescheiden door de ovulatie. In de folliculaire fase stimuleert follikelstimulerend hormoon (FSH) de rijping van follikels in het ovarium. De rijpende follikels produceren oestrogeen, dat de opbouw van het endometrium stimuleert. Een piek in luteïniserend hormoon (LH) leidt tot de ovulatie rond dag veertien van de cyclus. Na de ovulatie ontwikkelt het corpus luteum zich, dat progesteron en oestrogeen produceert. Progesteron bereidt het endometrium voor op innesteling van de eicel en remt een nieuwe ovulatie. Blijft bevruchting uit, dan stopt het corpus luteum met de productie van hormonen, daalt de progesteronspiegel en vindt menstruatie plaats. Deze cyclus wordt gereguleerd door de hypothalamus-hypofyse-ovarium-as (HPO-as) via pulserende afgifte van GnRH (gonadotropine-vrijzettend hormoon), FSH en LH.1-3
Amenorroe, dysmenorroe en PMS
Amenorroe is de afwezigheid van menstruatie en wordt onderverdeeld in primaire amenorroe (nooit gemenstrueerd op de leeftijd van vijftien jaar bij aanwezige secundaire geslachtskenmerken of dertien jaar bij afwezige borstvorming) en secundaire amenorroe (wegblijven van de menstruatie gedurende drie of meer opeenvolgende cycli bij vrouwen die eerder wel menstrueerden). Oorzaken zijn divers, zoals hypothalamusdisfunctie door stress of ondergewicht, hyperprolactinemie, schildklierproblemen, polyfollicular Metabolic Ovary Syndrome (PMOS) of anatomische afwijkingen. In de reguliere geneeskunde omvat behandeling vaak hormoontherapie of dopamine-agonisten bij hyperprolactinemie.1-3
Dysmenorroe betreft pijnlijke menstruaties en wordt onderverdeeld in primair (geen aantoonbare pathologie) of secundair (veroorzaakt door endometriose, myomen of adenomyose). Primaire dysmenorroe ontstaat door een verhoogde productie van prostaglandinen (met name PGE2 en PGF2α) in het endometrium, wat leidt tot uteriene contracties, ischemie en pijn. Symptomen zijn krampen in de onderbuik, soms uitstralend naar rug en dijen. Deze klachten kunnen gepaard gaan met misselijkheid, diarree en hoofdpijn. De conventionele behandeling bestaat uit NSAID's en hormonale anticonceptie.1-3
PMS omvat een cluster van lichamelijke en psychische symptomen die optreden in de luteale fase van de menstruatiecyclus en verdwijnen weer na de menstruatie. Arts en verloskundige Aviva Romm geeft aan dat er klinisch vier patronen kunnen worden onderscheiden, namelijk:
Regulier zijn behandelopties bij PMS de inzet van anticonceptie, antidepressiva en cognitieve gedragstherapie.
Plaats voor fytotherapie
Het gebruik van medicinale planten voor menstruatieklachten heeft een rijke historische achtergrond in vrijwel alle traditionele geneeswijzen wereldwijd. Planten, zoals gember en monnikspeper, worden al eeuwenlang toegepast bij hormonale disbalans. De moderne fytotherapie beschikt inmiddels over een groeiende hoeveelheid wetenschappelijk bewijs dat de inzet van planten bij deze klachten ondersteunt. Bijzondere aandacht in het wetenschappelijke veld krijgen Vitex agnus-castus (monnikspeper), Foeniculum vulgare (venkel) en Zingiber officinale (gember).
Bij monnikspeper is bijvoorbeeld een dopaminerge werking gevonden. Ook laten klinische studies een verlaging van prolactine zien en een verbetering van de luteale fase. Dit maakt de plant effectief bij uiteenlopende hormonale disbalansen die kunnen leiden tot menstruatieklachten, zoals PMS en cyclusstoornissen. Fenegriek heeft met name anti-inflammatoire eigenschappen, een fyto-oestrogene activiteit en kan pijnverlichting geven bij dysmenorroe. Gember remt prostaglandinesynthese via COX-remming. De effectiviteit blijkt vergelijkbaar te zijn met het NSAID ibuprofen bij primaire dysmenorroe in klinisch onderzoek.1-3
De fytotherapeutische behandeling is gericht op de onderliggende fysiologische mechanismen en bestaat veelal uit hormonale modulatie, neuro-endocriene regulatie, ontstekingsremming en ondersteuning van de leverstofwisseling. Dit laatste omdat de lever een belangrijke rol speelt bij de oestrogeenstofwisseling en in het bijzonder de omzetting en uitscheiding van oestrogenen. In specifieke gevallen, zoals bij PMS-C, zal er daarnaast extra aandacht zijn voor regulatie van de insulinestofwisseling. Naast deze holistische ondersteuning is symptomatische verlichting middels kruiden ook mogelijk.1,3
Kruiden bij amenorroe
Dr. Rudolph Fritz Weiss gaf in zijn klassieke kruidenboek uit 1988 al aan dat het onwaarschijnlijk is dat kruiden effectief zijn bij primaire amenorroe. De effectiviteit bij secundaire amenorroe en oligomenorroe (infrequente menstruatiecyclus) is wel aannemelijk. De fytotherapeutische behandeling van secundaire amenorroe is gericht op het herstellen van de menstruatiecyclus via meerdere routes. Emmenagoge kruiden stimuleren de bloedcirculatie in het bekken, verbeteren de uteriene tonus en bevorderen de menstruatie. Belangrijke planten in deze categorie zijn Angelica sinensis (dong quai), Artemisia vulgaris (bijvoet), Zingiber officinale (gember), Leonurus cardiaca (hartgespan) en Cinnamomum spp. (kaneel). Hormonale modulatoren worden ingezet bij hyperprolactinemie of progesteroninsufficiëntie, zoals Vitex agnus-castus, Paeonia lactiflora (witte pioen) en Glycyrrhiza glabra (zoethout).1
In een RCT werden veertig vrouwen (achttien tot veertig jaar) met oligo-/amenorroe gedurende drie menstruatiecycli behandeld met een kruidenthee bestaande uit venkel, pepermunt en monnikspeper (11,2 g/dag) of met het medicijn medroxyprogesteron (10 mg/dag). Beide interventies induceerden vergelijkbare bloedingen en maakten de cyclusduur regelmatiger. De kruidenthee werd goed verdragen zonder noemenswaardige bijwerkingen.4 In een ander onderzoek onder 45 vrouwen met PMOS en amenorroe leidde de toepassing van gember tot een verbetering van de cyclus. De vrouwen kregen gedurende twaalf weken 2 gram gember per dag of een placebo. Na twaalf weken had nog maar 35% van de vrouwen te maken met amenorroe, ten opzichte van 68% in de placebogroep. Ook klachten van dysmenorroe namen meer af in de behandelgroep.5
Stressgerelateerde amenorroe vraagt om de aanvullende inzet van nervina, zoals Hypericum perforatum (sint-janskruid), Passiflora incarnata (passiebloem) en Avena sativa (haver). Adaptogenen, zoals Withania somnifera (ashwagandha) en Eleutherococcus senticosus, versterken de stressbestendigheid.1,3
Kruiden bij dysmenorroe
De fytotherapeutische aanpak van dysmenorroe is erop gericht krampen te verlichten, de productie van ontstekingsbevorderende prostaglandinen te verminderen en pijnstillend te werken. Uteriene antispasmodica en analgetica vormen daarom de basis van de behandeling. Traditioneel veelgebruikte planten zijn Viburnum opulus (krampschors) en Viburnum prunifolium. Deze planten bevatten scopoletine en viopudial die uteriene spasmen verminderen.1
Anti-inflammatoire planten, zoals Achillea millefolium (duizendblad) en Glycyrrhiza glabra, en ontstekingsremmende stoffen waaronder curcumine remmen de prostaglandinesynthese en verminderen zo ontsteking. Een systematische review en meta-analyse van 47 RCT’s laat zien dat verschillende kruiden de pijn bij primaire dysmenorroe effectief verminderen. Met name gember behoort tot de best onderzochte kruiden en vertoonde een sterker pijnstillend effect dan placebo en vergelijkbaar met ibuprofen. Ook venkel bleek effectiever dan placebo en vergelijkbaar met conventionele pijnstillers. Over het algemeen waren kruiden effectiever dan placebo en vergelijkbaar met NSAID’s. Genoemde bijwerkingen waren in de kruidengroepen mild (misselijkheid werd het meest genoemd), zeldzaam en verdwenen na het stoppen van de behandeling. De studies zijn echter over het algemeen klein en erg heterogeen.6
Wat betreft het doseren worden twee schema’s gehanteerd. Romm geeft aan bij ernstige en/of chronische dysmenorroe de hormoonregulerende kruiden gedurende de gehele cyclus in te zetten. Ter preventie van menstruatiepijn worden hier vanaf enkele dagen vóór de verwachte menstruatie en tot drie dagen ná de start van de menstruatie pijnstillende kruiden aan toegevoegd.1 Een van de redenen hiervoor wordt gegeven door fytotherapeut Kerry Bone. Hij geeft aan dat de planten die de prostagladinesynthese remmen, zoals gember, curcumine en wilgenbast, geen sterke analgetica zijn en daarom tijdig moeten worden ingezet. Vanwege het kortdurende gebruik worden ze in de regel ook in een hogere dosering ingezet dan bij langdurig gebruik.7
Kruiden bij PMS
De fytotherapeutische behandeldoelen bij PMS bestaan uit regulatie van hormoonsynthese en -metabolisme, verbetering van de oestrogeenklaring via het hepatobiliaire systeem en, afhankelijk van het subtype, uit regulatie van neurotransmitterproductie, bloedsuikerregulatie, vermindering van vochtretentie en verbetering van het circadiaan ritme.
Vitex agnus-castus vormt de hoeksteen van de (traditionele) fytotherapeutische PMS-behandeling. Dagelijks ingenomen (20-40 mg per dag van een gestandaardiseerd extract op 0,6 procent aucubine; meest onderzochte extract is Ze440) gedurende de gehele cyclus normaliseert het prolactine en verbetert het de luteale fase. In een meta-analyse werd de werkzaamheid van gestandaardiseerde preparaten bij PMS beschreven. Van de 205 gevonden publicaties voldeden slechts drie RCT’s (520 vrouwen) aan de strenge inclusiecriteria. De analyse toonde aan dat vrouwen die een Vitex-extract gebruikten ongeveer 2,5 keer meer kans hadden op een klinisch relevante vermindering of remissie van PMS-symptomen dan vrouwen die placebo kregen. Beide extracten waren effectief, waarbij hogere doseringen mogelijk betere resultaten gaven.8
Enkele jaren daarvoor heeft een Nederlandse onderzoeksgroep een literatuuronderzoek uitgevoerd en zij kwamen tot een soortgelijke conclusie, maar plaatsen enkele duidelijke kanttekeningen. Hier werd de werkzaamheid, verdraagbaarheid en veiligheid van Vitex agnus-castus in het algemeen bij PMS beschreven bij een inzet van minimaal twee menstruatiecycli. De gepoolde analyse van RCT’s liet een groot effect zien, terwijl bijwerkingen vergelijkbaar waren met placebo. Echter, door de zeer hoge heterogeniteit, het grote risico op bias en mogelijke publicatiebias kunnen de resultaten volgens de onderzoekers niet als definitief bewijs worden beschouwd. Het risico op overschatting van de effectiviteit is onder deze omstandigheden namelijk groot.9
Op basis van het klachtenpatroon en het subtype PMS kunnen specifieke kruiden aan monnikspeper worden toegevoegd. Bij PMS-A zijn dit bijvoorbeeld anxiolytica, zoals Passiflora incarnata, Valeriana officinalis, Matricaria recutita (kamille) en Lavandula officinalis. Bij PMS-D kan gedacht worden aan Hypericum perforatum bij depressie of Melissa officinalis voor een betere stemmingsregulatie. PMS-C vraagt om bitterstofhoudende planten, zoals Gentiana lutea en Taraxacum officinale. Deze planten reguleren de eetlust en verbeteren de darmfunctie, waardoor de enterohepatische circulatie van oestrogeen wordt verminderd. Tot slot kunnen bij PMS-H diuretica, zoals Taraxacum officinale en Urtica dioica (brandnetel), worden ingezet.1,2
Leverondersteuning
Zoals gezegd, speelt de lever een centrale rol in de inactivering en conjugatie van oestrogeen via glucuronidatie en sulfatering (fase II leverdetoxificatie). Een verminderde leverfunctie leidt tot een (relatief) oestrogeenoverschot door onvoldoende klaring, wat bijdraagt aan PMS, menorragie en endometriose. De enterohepatische recirculatie van oestrogeen via bèta-glucuronidase-activiteit van darmbacteriën versterkt dit mechanisme. Hepatica en cholagoge planten die de oestrogeenstofwisseling ondersteunen, kunnen daarom een aanvulling zijn bij vermoeden op oestrogeendominatie. Denk aan Silybum marianum (mariadistel) dat de fase II-biotransformatie via hepatoprotectieve en anti-oxidatieve werking ondersteunt en bèta-glucuronidase remt. Ook DIM kan worden ingezet, omdat dit de omzetting naar minder actieve oestrogeenmetabolieten ondersteunt. Klinisch verdienen deze middelen een plaats in elk behandelprotocol bij oestrogeendominantie, PMS-A, PMS-H en dysmenorroe met een inflammatoire component.1-3
Conclusie
Fytotherapie biedt een wetenschappelijk onderbouwde en klinisch relevante aanvulling op de conventionele behandeling van menstruatieklachten. Door in te grijpen op hormonale regulatie, neurotransmissie, ontsteking en leverstofwisseling wordt er ingezet op aanpak van de onderliggende pathofysiologie. Een gepersonaliseerde behandeling, gebaseerd op het klachtenpatroon, het PMS-subtype en de hormonale status van de vrouw, geeft de beste therapeutische resultaten. De integratie van hepatoprotectieve en cholagoge planten vormt daarbij een belangrijke component.
- Aviva Romm. Botanical medicine for women’s health. Second edition. Elsevier Health Sciences; 2018.
- Bone K, Mills S. Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine. Elsevier Health Sciences; 2012.
- Leah Hechtman. Clinical Naturopathic medicine. Second edition. Elsevier Health Sciences; 2019.
- Falahat F, Ayatiafin S, Jarahi L, et al. Efficacy of a Herbal Formulation Based on Foeniculum Vulgare in Oligo/Amenorrhea: A Randomized Clinical Trial. Curr Drug Discov Technol. 1 februari 2020;17(1):68-78.
- Heidari Z, Moradi L, Farhangiyan Z, et al. The effects of ginger (Zingiber officinale) supplementation on the hormonal profile, hirsutism, amenorrhea, dysmenorrhea, and hair loss in women with polycystic ovary syndrome: a randomized double-blind, placebo-controlled trial. J Funct Foods. 1 juni 2026;141:107316.
- Wu L, Lou IX, Hu Z, et al. Efficacy of Plant-Derived Therapies for Primary Dysmenorrhea: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Phytotherapy Research, 2026.
- Bone K. Phytotherapy for pain management in dysmenorrhea. Townsend Letter for Doctors and Patients. January 2005;(258):57.
- Csupor D, Lantos T, Hegyi P, et al. Vitex agnus-castus in premenstrual syndrome: A meta-analysis of double-blind randomised controlled trials. Complement Ther Med. 1 december 2019;47:102190.
- Verkaik S, Kamperman AM, van Westrhenen R, et al. The treatment of premenstrual syndrome with preparations of Vitex agnus castus: a systematic review and meta-analysis. Am J Obstet Gynecol. 1 augustus 2017;217(2):150-66.