Adriano is gespecialiseerd in de darm-hersen-microbioom-as en is werkzaam als Research Fellow aan het Sleep and Circadian Neuroscience Institute van de Universiteit van Oxford. Daar voerde hij studies uit naar de effecten van kunstlicht op het microbioom en onderzocht hij hoe circadiane therapieën kunnen bijdragen aan de ondersteuning van patiënten met de ziekte van Crohn. Ook voltooide hij recent een MSc in Slaapgeneeskunde aan het Universitair Ziekenhuis van Bern.

Met The Circadian Matrix wordt er naar het gehele systeem gekeken, vertelde je. Vind jij dat dit te weinig wordt gedaan in de huidige geneeskunde?

Ja, in de reguliere geneeskunde wel. Maar in de orthomoleculaire en functionele geneeskunde zijn we allemaal getraind om systemisch te denken. Wat we wel vaak vergeten in ons vak is om naar het ‘wanneer’ van ons lichaam te kijken, de interne klokken. Wanneer je eet en wanneer je blootgesteld wordt aan licht, heeft invloed op je darmmicrobioom, op je hormonen, op je glucoseregulatie. Je kunt dan wel een therapie voor het microbioom of de hormonen geven, maar het gaat eigenlijk om het terugbrengen van het natuurlijke ritme van het lichaam. De sleutel ligt niet per se in wat iemand doet, maar in wanneer. Daarom vond ik het belangrijk om deze Circadian Matrix en het Circadian Health Index-scoringsysteem te ontwikkelen. Met het raamwerk verbind ik verschillende domeinen die we in de traditionele geneeskunde los van elkaar behandelen en voeg ik iets toe dat we in de functionele geneeskunde missen.

Ik zou het geweldig vinden als we ook in de reguliere geneeskunde veel meer aan systeemdenken gaan doen. Dat is iets waar ik van droom en ook de reden dat ik terug naar universiteiten ben gegaan. Ik wil echt contact hebben met die ‘kant’ van de geneeskunde. Er wordt vaak op een heel geïsoleerde manier gekeken. Bij slaapstoornissen wordt er bijvoorbeeld alleen naar het brein gekeken, terwijl we echt naar het gehele lichaam moeten kijken. In elke cel van ons lichaam hebben we een klok. Aanpassingen in onze leefstijl, van voedingsmomenten tot slaap, maar zelfs ook het nemen van medicijnen, hebben invloed op dat ritme. Het is dus heel interessant om dat te koppelen aan het systeemdenken dat we al doen. Het raamwerk brengt de circadiaanse synchronisatie in kaart en helpt het herstellen, door verschillende systemen van onze biologie te integreren en te begrijpen dat al die systemen een eigen ritme hebben. Als één systeem uit z’n ritme gaat, dan heeft dat invloed op de andere systemen. En dat reikt verder dan alleen slechte slaap: ook ontstekingsactiviteit, cognitieve prestaties en metabole balans worden aangetast door een bioritme dat uit balans is.

Wat vinden we allemaal terug in The Circadian Matrix?

Allereerst natuurlijk slaap, met de slaaparchitectuur en de slaapfases bijvoorbeeld, maar ook de metabole flexibiliteit (hoe goed het lichaam kan wisselen tussen diverse brandstofbronnen, red.), het immuunsysteem, detoxificatie, het transportsysteem van ons bloed, het antioxidantsysteem. Binnen deze systemen zitten verschillende elementen; dat is de tweede laag van het raamwerk. Daarin vind je de biologische wortels van de verstoring, zoals de mitochondriën, de klokgenen, de microbioom-metabolieten zoals korteketenvetzuren. Daarna komt de derde laag van de Matrix: de circadiane verstoring. We kijken dan naar de verschillende fasen binnen het circadiaan ritme en de verstoringen daarin. Er kan sprake zijn van vertraging of vervroeging van de ritmes door bijvoorbeeld veel kunstlicht in de avond of een jetlag. Dat heeft natuurlijk allerlei consequenties en die beschrijven we vervolgens in de vierde laag van de Matrix: de klinische uitingen. Denk aan hoge bloeddruk, het metabool syndroom, diabetes, cholesterol disbalans, cardiovasculaire risico’s, neuropsychiatrische klachten, zoals depressie en angst, of verstoringen van de aandacht, zoals ADHD.

Ten slotte de therapeutische laag. Dat is de laag waar wij als gezondheidsprofessionals op moeten focussen. Want als we alle systemen hebben geanalyseerd en in kaart hebben gebracht, kunnen we zien waar de aandachtspunten van de patiënt zitten en een gepersonaliseerde aanpak maken. Niet alleen op basis van slaap, maar in het gehele systeem. Zo kunnen we het metabolisme van de patiënt verbeteren en zelfs ziektes voorkomen die anders zouden kunnen ontstaan door de verstoringen van de interne klokken.

Hoe kunnen gezondheidsprofessionals dit raamwerk in de praktijk gebruiken?

Binnen de matrix zit een scoringssysteem, de Circadian Health Index, die artsen en therapeuten kunnen gebruiken. Het geeft een beoordeling die inzichtelijk maakt waar de grootste verstoringen in het gehele systeem zitten; is er bijvoorbeeld een circadiaanse fasestoring of is er vooral een hormonale verstoring? Je kunt dit scoringssysteem zowel voor als na de behandelingen gebruiken, om verbeteringen inzichtelijk te maken. Tijdens de behandeling kan natuurlijk ook, zodat de gezondheidsprofessional het behandelplan kan aanpassen waar nodig. Op mijn website www.adsvitality.com vind je overigens ook een korter assessment (vijftien minuten) dat normaal gesproken binnen de Matrix hoort, maar dat je los kunt gebruiken. Het is een vragenlijst waarmee je vaststelt wat jouw chronotype is, oftewel: hoe jouw persoonlijke interne klok eruit ziet. Denk aan vragen als: Hoe laat val je in slaap, als je geen werk zou hebben voor twee weken: hoe laat zou je dan naar bed gaan en hoe laat word je wakker? Hoeveel koffie drink je, hoe zit het met je spijsvertering, hoe laat ga je meestal naar het toilet? Dit assessment kunnen professionals gebruiken om direct al eventuele verstoringen in het ritme op te sporen en persoonlijke adviezen te geven.

Ik denk echt dat dit krachtige en nuttige tools zijn voor alle zorgverleners en dat het veel patiënten kan helpen. We zien in onze maatschappij een toename van allerlei chronische ziekten, zelfs bij jonge mensen, en de circadianen spelen daar een grote rol in. We zijn door internet 24/7 beschikbaar; een gigantische verstoring van onze natuurlijke biologie.

Hoe kunnen we die toename van chronische aandoeningen een halt toeroepen, volgens jou?

Ik denk dat we terug moeten naar de essentie: meer kennis over gezond leven. Als gezondheidsprofessionals kunnen wij het verschil maken door educatie. We moeten onze patiënten uitleggen wat onze natuurlijke biologie is, hoe ons lichaam werkt, wat gezonde voeding is, waarom timing en ritme zo belangrijk zijn. En wat gebeurt er met je lichaam als je daglicht ziet, hoe weet je wanneer jouw eigen avond begint? Want misschien begint die bij je partner pas om 21:00 uur, maar bij jou al om 17:00 uur. En ook belangrijk: hoe zorg je goed voor je darmen? Want we weten dat de darmen en ook het microbioom hun eigen klokken hebben.

Kun je wat meer vertellen over voeding, het microbioom en de invloed op slaap?

Kort gezegd zit dat zo: voeding, en dan bedoel ik zowel nutriënten als ook wanneer je eet, heeft veel invloed op ons darmmicrobioom. En het darmmicrobioom produceert op haar beurt weer stoffen die direct onze slaapcyclus beïnvloeden, zoals peptides en belangrijke neurotransmitters. Gezonde voeding, vol van vitaminen, mineralen, proteïnen, antioxidanten en vezels, is dus echt heel belangrijk voor je slaap. En over die vezels gesproken: we weten al dat die heel belangrijk zijn voor het darmmicrobioom vanwege de korteketenvetzuren. In één van mijn publicaties vorig jaar toonden we aan dat korteketenvetzuren verschillende klokgenen in onze darmen én ook de ‘masterklok’ in het brein moduleren. Dus als je onvoldoende kortketenvetzuren aanmaakt, kan dat je slaapfase beïnvloeden. Waardoor je bijvoorbeeld vertraging of versnelling in je ritme krijgt. Dat is heel fascinerend, want dat is direct gerelateerd is aan wat en wanneer wij eten. Tegelijkertijd hebben we, niet alleen in Nederland maar vrijwel wereldwijd, een te lage vezelinname. De cliënten die ik in mijn praktijk voor de intakeconsultatie zie, consumeren vaak maar zo’n 10 of 15 gram per dag, terwijl het advies ruim het dubbele is (30-40 gram per dag).

Naast je onderzoeksactiviteiten werk je ook nog steeds in de ‘praktijk’. Werk je daarin ook weleens met supplementen of specifieke nutriënten?

Ja, zeker. Vooral GABA-productie in onze darm is heel belangrijk. Deze neurotransmitter kalmeert ons brein en kan het brein als het ware ‘uitschakelen’, zodat we in slaap kunnen komen en ook in slaap blijven. GABA-activiteit is de dominante remmende neurotransmissie tijdens NREM-slaap, dat 75% tot 80% van het totale slaaparchitectuur en het diepste herstel faciliteert. Maar dan moet je wel voldoende magnesium in je lichaam hebben, dat is onmisbaar voor adequate GABA-activiteit. Een tekort aan magnesium kom ik regelmatig tegen in de praktijk, zeker bij mensen met spijsverteringsproblemen. En de concentratie van mineralen in onze voeding is ook nog eens flink verminderd in vergelijking met vijftig jaar geleden. Daarnaast heeft ook diverse medicatie invloed op de magnesiumconcentratie in het lichaam, zoals medicatie voor hypertensie, PPI’s en meer. Ik werk dan ook veel met magnesiumsuppletie en extract van passievrucht die partieel agonistisch werken op de GABA-A-receptor, met RCT-evidentie voor zowel slaap- als stressparameters. Daarnaast zijn vezels heel belangrijk voor de productie van GABA, door de aanmaak van korteketenvetzuren.

Vanwege mogelijke interacties met medicatie overleg ik de inzet van suppletie altijd met de behandelend arts. Ook werk ik met verschillende labtesten. Ik gebruik bijvoorbeeld bloedtesten, maar ook organische zuurtesten om magnesium- en andere nutriënten-deficiënties te analyseren. Darmonderzoek is tevens zo belangrijk. Niet alleen om de samenstelling van het microbioom in kaart te brengen, maar ook inflammatie, galzuur, enzymen en infecties. Dat zijn belangrijke zaken om het bioritme en de mogelijke verstoringen van de patiënt te achterhalen.

Wat zijn volgens jou de grootste misvattingen over slaap en slaapproblemen?

Dat slaaphygiëne alle slaapproblemen oplost. Daarmee bedoel ik de standaardadviezen: licht in de ochtend, geen blauw licht in de avond, maak je slaapkamer donker en koel. Dat zijn adviezen die we allemaal wel kennen. Maar wat echt belangrijk is om te weten, is dat iedereen een eigen ritme heeft, met een eigen chronotype en individuele verstoringen.

Als voorbeeld neem ik Marijke. Zij kwam bij mij binnen met slaapproblemen, met een verstoring van de slaapfases. Uit het assessment bleek dat Marijke een avondmens was, maar door verschillende omstandigheden is haar ritme een beetje versneld. Hierdoor is ze een ochtendmens geworden. Het standaardadvies om ’s ochtends vroeg het licht in te gaan, is dan niet op zijn plaats. Ik heb in dit geval het licht alleen maar laat in de ochtend voorgeschreven, met eventueel een zonnebril in de vroegere uurtjes voor een bepaalde periode in haar protocol. Ook is het voor haar beter om juist later naar bed te gaan, hoe dubbel dat ook klinkt met slaapproblemen. Op die manier kun je de interne klok iets vertragen en terug in balans brengen. Kortom: ieder mens is anders en daarmee ook de aanpak van (slaap)verstoringen. 