Bijna instinctief geloven vele mensen dat een volle maan iets met ons doet en dat ze een inbreng heeft in slaap, epilepsie of migraine.¹ Het Engelse woord lunacy heeft de Angelsaksische wereld te danken aan de veronderstelling dat de maan een oorzaak is van waanzin. Verplegers die op de spoedafdeling werken, geloven dat de maan hun werk beïnvloedt. Volgens een bevraging uit 1985 beweerde 92% van hen dat ze tijdens volle maan meer stress ervaren.²

Een eerste blik op de literatuur kan dit geloof niet onderbouwen. Bij volle maan worden niet meer mensen in de psychiatrie opgenomen dan bij een andere maanstand.^3-6 Geen epidemiologische link bestaat er tussen maanstand en hartinfarct,⁷ herstel na hartoperatie,⁸ spoedopname^9,10 of hartritmestoornis.¹¹ Geen enkele maanstand doet het geboortecijfer pieken.^12-14 Evenmin beïnvloedt hij het optreden van ruptuur van een hersenbloedvat^15,16 of bloeding in het spinnenwebvlies.^17,18

Of toch

Regelmatig duikt er een publicatie op die het effect van een maancyclus wel bevestigt. De universiteit van Glasgow ontwaarde meer gevallen van ‘medisch onverklaarde beroerte-symptomen’ tijdens volle maan.¹⁹ Deze symptomen zijn eerder psychiatrisch dan medisch, schrijven de onderzoekers, die enerzijds overtuigd zijn van het verband maar anderzijds dit zien als het gevolg van een ‘psychosociaal construct’ rond volle maan. Omdat we erin geloven, beïnvloedt het ons gedrag of raken we daardoor gestresseerd.^20,21

Australische onderzoekers zijn sterker overtuigd van het verband dat zij vonden voor beroerte en maanfase. Met name zagen ze een vaker optreden van hersenbloeding of transiënte ischemie tijdens het eerste kwartier.²² Het eigenaardige was dat dit enkel voor mannen gold. Als bijkomende ondersteuning verwezen ze naar een studie bij studenten bij wie een 5 mmHg lagere bloeddruk werd gevonden (na een inspanningstest) tijdens nieuwe en volle maan.²³ Chinese onderzoekers vonden ook meer gevallen van ischemische beroerte tijdens het eerste kwartier bij mannen; vrouwen vaker tijdens nieuwe maan.²⁴

Twee Japanse onderzoekers vonden op het eerste gezicht geen verband tussen geboorte en maanstand.²⁵ Maar de geboortes van baby’s die ’s nachts geboren werden, leken zich wel te clusteren rond volle maand (en baby’s overdag rond nieuwe maan). De onderzoekers denken dat elektrisch licht het effect van maanlicht maskeert.

In een cohort van dertienduizend psychiatrische patiënten vonden onderzoekers een significante piek in de opname van patiënten met schizofrenie tijdens het eerste kwartier en volle maan.²⁶ Vooral paranoïde schizofrenie was hier gevoelig voor.

Slaap

Een pittige discussie bestaat er rond de invloedssfeer van de maan op slaap. Zwitserse onderzoekers bestudeerden de slaap van 31 vrijwilligers en vonden dat de slaap gemiddeld twintig minuten korter was bij volle maan.²⁷ Een andere Zwitserse groep heeft daaropvolgend gelijkaardig onderzoek verricht, maar dan met 2.125 deelnemers bij wie polysomnografie afgenomen werd; 759 van hen hadden daarenboven elektro-encefalografie ondergaan.²⁸ Ze vonden géén verband tussen slaapkwaliteit en maanstand, behalve dan een trend voor betere slaap bij nieuwe maan. Bij deelnemers met apneu waren er trends merkbaar voor slaapduur en N2-slaapfase. Hongaarse onderzoekers deden tot slot een steekproef bestaande uit 224 mannen en vrouwen, die eenmalig polysomnografie ondergingen.²⁹ Volle maan was geassocieerd met lagere slaapefficiëntie en met minder diepe slaap.

Dit onderzoekswerk gebeurde in de nasleep van de publicatie van Cajochen et al.,³⁰ die in 2013 een verband publiceerden tussen volle maan en minder diepe slaap (afgeleid uit EEG-δ-activiteit). De slaapduur was hier ook ingekort met maar liefst twintig minuten. De onderzoekers noemden dit jubelend het eerste betrouwbare bewijs dat maanritme de slaapstructuur bij mensen kan moduleren. Er kwam echter kritiek, vanuit Zwitserse en Duitse hoek. Het onderzoek van Cajochen et al. was post hoc, wat betekent dat de gegevens van het cohort al bestonden omdat het cohort voor een ander doel samengesteld was. De critici deden dezelfde analyse als Cajochen et al. voor drie andere, grotere cohorten (telkens vierhonderd tot achthonderd deelnemers in plaats van 33), maar vonden geen invloed van de maan op objectieve slaapparameters.³¹ Een effectomvang zoals de groep van Cajochen vond, konden ze met hun resultaten statistisch uitsluiten. Ze hadden bovendien weet van andere analyses die het verband afwijzen, maar die nooit gepubliceerd zijn.

Vanuit de universiteit van Gothenburg kwam toch nog bijval voor Cajochen, met een slaaponderzoek waaruit bleek dat de slaapduur met 25 minuten verminderde rond volle maan en dat de REM-slaaplatentie bij nieuwe maan met dertig minuten verlengd wordt. Vooral mannen waren er gevoelig voor, die er tot veertig minuten langer over deden om bij volle maan in slaap te vallen.³² Maar ook dit onderzoek telde slechts 47 deelnemers, die aan een slaaponderzoek deelnamen waarbij ze aan geluidshinder blootgesteld werden.

Maandstonden

Onderzoekers geven het niet op. Volgens een Duitse groep had de meerderheid van vrouwen die hun menstruaties langdurig in een dagboek hadden genoteerd, een cyclus synchroon met de maanstanden, vooral als ze jonger dan 35 waren (op latere leeftijd heeft de cyclus de neiging korter te worden). Hun gegevens suggereren ook dat vrouwen blootgesteld aan elektrisch licht, minder synchroon zijn. Ze vonden tevens dat menstruaties zich ook rond het perigeum groeperen, dus dat er ook synchroniciteit bestaat met de gravitationele cyclus van de maan. Uniek aan deze data was dat het een langdurige opname betrof, meer dan vierduizend menstruaties in totaal.³³

Bipolair

Het kan nog gekker. Volgens Wehr³⁴ hebben patiënten met bipolaire stoornis een ritme dat eerder de getijden volgt, bijvoorbeeld wanneer maan, zon en aarde op dezelfde as liggen (springtij). Een cyclus van depressie naar manie kwam elke 29,5 of 44,3 dagen voor, dus steeds een veelvoud van de (semi-circalunidaire) getijden. Helemaal opmerkelijk is dat de omschakeling van een korte (29,5) naar lange stemmingscyclus (44,3) vaak samenviel met het perigeum. De maan bevindt zich dan extra dicht bij de aarde.

Melatonine

In kleine cohorten vind je altijd een of ander statistisch verband, als je maar lang genoeg zoekt.³¹ Case closed dan maar? Niet als we naar bloedwaarden gaan kijken, en wel nog vanuit prospectieve hoek.

In Tunesië vonden onderzoekers dat melatonine- en testosteronniveaus lager waren bij meting tijdens volle maan.³⁸ Dit zowel ’s ochtends als ’s avonds. De proefpersonen waren twintig mannen die telkenmale een slaaplaboratorium bezochten. Hun eet- en activiteitsritme werd zorgvuldig gecontroleerd en ze werden niet overtollig blootgesteld aan elektrisch licht ’s avonds.

Een gelijkaardig resultaat was er bij kinderen van drie tot zes jaar uit Colorado.³⁹ Bij hen werd het circadiaan ritme onderzocht door hen vier uren voor het slapengaan in gedimd licht te laten spelen, tijdens welke periode ze een tiental speekselmonsters afstonden. Melatonineproductie werd in gang gezet door duister en vanaf tien minuten voor het slapengaan lagen de meetwaarden tijdens nieuwe maan significant hoger dan tijdens volle maan. Opmerkelijk is dat ook deze proefpersonen expliciet geen maanlicht zagen.

Maanbiologie

Vele beestjes in de natuur volgen een circalunidair ritme, dus volgens de zichtbare maanfases. In de zee is dat zelfs normaal. De groei van de gonaden van zee-egels bijvoorbeeld – het eetbare gedeelte – hangt af van de maancyclus.⁴⁰ De stand van de maan vormt voor honderden soorten mariene organismen (algen, koralen, weekdieren, vissen) het signaal om massaal te gaan kuitschieten. De kans dat mannelijke de vrouwelijke gameten gaan bevruchten, neemt daardoor toe. Andere maangebonden gedragspatronen zijn onder meer migraties, verkleuring en vervelling. Een spectaculair voorbeeld zijn de miljoenen landkrabben die elk jaar richting de kust trekken om te gaan broeden. Dit gebeurt precies lunair gefaseerd tussen laatste kwartier en nieuwe maan.⁴¹

Je zou denken dat we het moleculaire proces hierachter ontrafeld hebben, maar het onderzoek rond maanritme hinkt op dat vlak achterop dat van het dag-nachtritme.⁴⁰ Moleculaire analyse bij de gouden konijnvis (S. guttatus) bracht lichtonderdrukkende mechanismen aan het licht, maar ook de betrokkenheid van een endogene klok.⁴⁰ Bij een zeeborstelworm zijn vier genen van het circadiaan ritme wellicht ook betrokken bij het circalunidair ritme.⁴⁰ Maar verdere experimenten toonden aan dat de ‘maanklok’ onafhankelijk liep van de dag-nachtklok.

De expressie van het cry2-gen van een koraalsoort volgt het ritme van de maan, zonder dat de onderzoekers de functie van het gen konden achterhalen.⁴⁰ Recenter werd een uitgebreide genexpressieanalyse gedaan bij dit organisme, waaruit werd geconcludeerd dat maanlicht effectief veranderingen in de genexpressie aandrijft. De contouren van een moleculair ontwerp, dat van lichtperceptie naar kuitschieten loopt, beginnen zich wel af te tekenen. Dat was ook het geval voor een andere koraalsoort: de expressie van 273 genen bleek in functie van de maancyclus te verlopen.⁴⁰

Wat zoogdieren betreft is de evidentie schaars.⁴⁰ Duidelijk is dat gedempt licht, zoals maanlicht dus, het circadiaan ritme kan beïnvloeden. Het Serengeti wildebeest legt zijn bevallingsperiode vast van april tot mei. De geboortes vinden steeds plaats tussen twee opeenvolgende volle manen.⁴² Zelfs bij koeien, die ondertussen tienduizend jaar zijn gedomesticeerd, wordt de exacte geboortedatum bepaald door de stand van de maan.

Een zenuwknoop voor maanlicht?

Een kwarteeuw geleden zijn fotoreceptoren in het oog ontdekt die niet betrokken zijn in beeldvorming.⁴³ Het zijn retina-ganglioncellen die intrinsic photosensitive genoemd worden (afgekort als ipRGC’s). Ze bevatten het unieke melanopsine als pigment, zijn opmerkelijk divers (de meeste zijn zelfs weinig lichtgevoelig) en zijn erg traag. Dat maakt wel dat deze zenuwknopen in staat zijn om een breed bereik van lichtintensiteit te registreren; ook maanlicht komt in aanmerking.⁴⁴

Interpretatie

Het bestaan van een fysiologische maanklok bij de mens blijft dus bijzonder controversieel, daar is iedereen het over eens. We hebben weinig benul van de moleculaire weg die maanlicht zou afleggen of van de manier waarop we maanlicht registeren. Of zitten we met een evolutionair voorouderlijke klok opgescheept?

Het feit dat de nachten best helder zijn bij volle maan, kan al verklaring genoeg zijn, omdat we dan moeilijker in slaap vallen. Slaaptekort is problematisch bij migraine,⁴⁵ epilepsie,⁴⁶ of manie.⁴⁷

Maar wie wordt nog maanlicht gewaar tijdens de nacht? Wat helemaal storend werkt voor het onderzoek rond maanritme (en ons eigen ritme) is verlichting. Straatverlichting en smartphones schijnen feller dan de maan, zeker als we naar het blauw licht kijken. Elektrisch licht ’s nachts kan ons metabolisme overhoop halen; dat zien we bij mannelijke muizen die er zelfs obesogeen van worden.⁴⁸ In epidemiologische studies kennen we de nachtelijke situatie van een deelnemer niet. Des te opmerkelijker is dat in studies met een positieve maanlink deelnemers soms in een slaaplaboratorium overnachtten.

Bevindingen van een aantal epidemiologische studies zijn alles behalve een sluitend bewijs.⁴⁹ Om een voorbeeld te geven: Britse onderzoekers vonden geen hogere ziekenhuisopname vanwege een hartaanval op vrijdag de dertiende, maar wel op:

Je vindt altijd wel een verband, als je de subgroep maar klein genoeg maakt.

Tot slot is er niet één maancyclus. De cyclus van nieuwe naar volle maan is de meest zichtbare cyclus, maar de zogenaamde gravitationele cycli, die de getijden aandrijven, volgen een ander patroon. De maan wentelt volgens een ellipsvormige baan, in een andere vlak dan het zon-aardevlak. Daardoor zijn er momenten dat de maan extra dicht bij de aarde staat, zich in het zon-aardevlak bevindt én op dezelfde as, waardoor de aantrekkingskrachten van beide hemellichamen groter zijn dan normaal. Verder bestaat er ook zoiets als tropische, draconische en anomalistische maanden.

Sommige onderzoekers halen vreemd genoeg die gravitationele of getijdencycli aan als verklaring. Maar de kracht waarmee de maan aan een mens trekt, is kleiner dan een gebouw op vijf meter afstand.³⁵ Als alternatieve verklaringen worden daarom voorgesteld: zonnewind, atmosferische, geomagnetische en elektromagnetische fenomenen die tijdens een maancyclus mee fluctueren.^36,37

De schemerzone

Tegenover het fel schijnende kunstlicht staat complete duisternis. De moderne slaapkamer kan in complete duisternis gehuld worden. In zekere zin is die duisternis onnatuurlijk, omdat de nachten onder blote hemel steeds verlicht zijn door de maan en de sterren. Voor nachtdieren is dit zachte dimlicht – very dim light, lage én langdurige blootstelling – een potente stimulus.⁵¹

Dit onderzoek⁵¹ werpt een ander licht op de zaak. Het storende gedimd kunstlicht dat ’s nachts alomtegenwoordig is (straatverlichting, LED…), ligt in het bereik van 5-30 lux. Het nog zwakkere en natuurlijke dimlicht heeft een lichtsterkte van 0,01 tot 0,1 lux. In het onderzoek rond circadiaan ritme wordt het zeer zwakke dimlicht altijd gelijkgesteld aan duisternis. Onterecht, denken sommige onderzoekers. Een onnozel LED-lampje van meetapparatuur zou zomaar invloed kunnen hebben op het dag-nachtritme, zonder dat het de slaap verstoort. Zo vertraagt continue blootstelling aan 0,01 lux de interne klok bij hamsters ten opzichte van totale duisternis.⁵¹ Een ander duidelijk voorbeeld: de cyclus van twaalf uren dim licht (0,0005 lux) en twaalf uren totale duisternis is voldoende als Zeitgeber, dat is de manier waarop extern licht de intern tikkende klok afstelt. Bij ratten blijkt twee uren 0,07 lux van dieprood licht hiervoor al voldoende.⁵¹

Dat zijn verbluffende bevindingen, al zijn er de vele vraagtekens die de Amerikaanse onderzoekers bij hun eigen onderzoek plaatsen. De vaststellingen zijn bij nachtdieren gedaan, die bovendien een deel van hun actieve leven ondergronds doorbrengen. Enkel bij schemering zien ze dus de maan.

Wat gaat dit ons aan, wij die met gesloten ogen slapen, en allang niet meer onder blote hemel?

Blauw licht

Als regelaar van het circadiane ritme springt blauw licht (460 nm) eruit.⁴³ Vandaar dat bij lichttherapie, om onder meer stemmingsstoornissen te behandelen, vaak gegrepen wordt naar het efficiënte blauw licht. Dat segment van het zichtbare lichtspectrum is het krachtigste signaal om melatonineproductie te onderdrukken. Trials zijn er gedaan voor winterdepressie, premenstrueel syndroom en alzheimer, en volgens Wahl et al. draait alles rond de afstelling van de circadiane klok.⁴³ De patiënt moet er op het juiste dagdeel aan blootgesteld worden, om het circadiaan ritme te ondersteunen en niet uit fase te halen.

Het is dan geen toeval dat melanopsine extreem gevoelig is voor blauw licht. Wellicht is het blauwe licht van de smartphone het meest verantwoordelijk voor slaapverstorende werking.⁴³

Een aandachtspunt is bijvoorbeeld dat veroudering leidt tot een verminderde doorlaatbaarheid van de lens voor blauw licht.⁴³ Waardoor we dus extra gevoelig worden voor circadiane disbalansen.

Conclusies?

Dat de maan onze biologie beïnvloedt, kunnen we niet als onzin afserveren. Het komt in de natuur voor en het maanlicht is krachtig genoeg als prikkel. Dat de effecten ervan zo zwak doorschijnen in het epidemiologische onderzoek, zegt wellicht iets over de kleinheid van dat effect. Mocht het effect bestaan, dan moeten we nog eens rekening houden met individuele verschillen.⁵² Wij hebben allemaal een chronotype, maar misschien hebben we ook allemaal een eigen maangevoeligheid? Maar daar is amper iets over geschreven. 