Precieze getallen zijn niet bekend, maar geschat wordt dat endometriose voorkomt bij 10 à 15% van de vrouwen. Dat is nogal wat. Komt bij dat het een aandoening is die enorm veel impact heeft op de kwaliteit van leven. Gynaecoloog Anne-Mieke Omtzigt heeft zich gespecialiseerd in functionele en hormonale klachten bij vrouwen en heeft daarvoor een kliniek opgericht: Vrouw & Klinieken in Lelystad. Die onderscheidt zich door een brede, integrale aanpak. Veel vrouwen met endometriose weten de kliniek te vinden. Vaak hebben ze dan een regulier traject achter de rug waarmee ze niet veel verder zijn gekomen.
‘Endometriose is een ziektebeeld waarbij het baarmoederslijmvlies buiten de baarmoederholte voorkomt,’ vertelt Anne-Mieke. ‘Op die plekken komen bloedingen voor en in de buikholte ontstaan wondjes, littekens en vergroeiingen. Niet alleen zijn patiënten gevoelig voor hormoontherapie, maar ook voor de eigen hormonen en voor hormoonverstorende stoffen in het milieu. Het immuunsysteem reageert daarop. De ontstekingsachtige stoffen die het lichaam aanmaakt, veroorzaken soms zenuwpijnen. Tijdens en vlak voor de menstruatie ervaren vrouwen vaak zeer heftige buik-, rug- en bekkenbodempijnen. Soms is er bloed bij de ontlasting als het slijmvlies door de wand van de darm groeit, soms is er bloed in de blaas en in de urine als het door de blaaswand komt. Endometriose is een goedaardige ziekte die zich kwaadaardig gedraagt en dwars door structuren heen kangroeien. Over het algemeen is de ziekte chronisch. Vroeger werd aangenomen dat het vooral voorkwam op latere leeftijd. Maar tegenwoordig zien we veel meer jonge vrouwen die vanaf hun eerste menstruatie al klachten hebben die in de loop der tijd steeds erger worden. Wat je dan eigenlijk beoogt, is de vrouwelijke hormonale cyclus een halt toe te roepen. Dat betekent dat we zoveel mogelijk zorgen dat iemand stopt met menstrueren zodat er minder bloedingen en littekens ontstaan. En daardoor hopelijk ook minder pijn.’
Theorieën
Hoe endometriose ontstaat, is nog altijd niet helemaal duidelijk. Anne-Mieke: ‘Er zijn wel wat theorieën. Bijvoorbeeld een zogeheten retrograde menstruatie. Daarbij wordt het bloed richting de eileiders naar de buik gedrukt. De baarmoederslijmvliescellen worden zo verspreid en gaan vervolgens plakken en aangroeien. In een ‘normale’ situatie zorgt het lichaam dat dergelijke cellen het lichaam verlaten. Een andere theorie is dat delen van het buikvlies zich kunnen omvormen tot baarmoederslijmvliescellen. In dat geval gaan de cellen ineens een andere functie vervullen. Ze worden versleept via de lymfevaten of via de bloedbaan, gaan daar groeien en zich activeren. We zijn nog niet helemaal achter het hoe en waarom, maar ik weet wel dat alle factoren meespelen.’
Erfelijkheid
En erfelijkheid? Anne-Mieke knikt. ‘Die factor zit er ook bij, wat vroeger overigens werd ontkend. Maar het is niet zo dat als iemand het gen heeft, ze dan automatisch de ziekte zal krijgen. Daarvoor moet je ook een snel actief immuunsysteem hebben en een geringe capaciteit om hormonen af te voeren. Ook moet je ontstekingsgevoelig zijn. Als door een erfelijkheidsfactor foliumzuur en choline minder goed hun werk kunnen doen, is er kans op een hoge oestrogeenspiegel wat endometriose kan doen groeien. Want dat zijn essentiële stofjes in de hormooncyclus. Er zijn dus meerdere factoren. Als je daarvan een slechte combinatie hebt, kan het klachtenbeeld ontstaan.’
Restricties
Anne-Mieke combineert reguliere gynaecologie met kennis uit onder andere de psycho-neuro-immunologie, leefstijl- en orthomoleculaire geneeskunde. ‘We hebben bij Vrouw & Klinieken drie gynaecologie-artsen, een internist die integraal werkt en een sportarts voor houding en beweging.’
Als ze cliënten behandelt, vraagt ze zich altijd af welke factoren bij die persoon een rol spelen, hoe ze het proces gunstig kan beïnvloeden en hoe ze het immuunsysteem rustig kan krijgen. ‘Ik heb een functionele manier van aanpakken,’ zo legt ze uit. ‘Het gaat me erom hoe we de hormoonhuishouding zo kunnen reguleren dat iemand een niet te hoge oestrogeenspiegel heeft en hoe we kunnen zorgen dat het lichaam een teveel kan gaan afbreken. Op die manier kunnen we verergering van de ziekte tegenhouden. Maar helemaal genezen… het kan wel, maar is lastig. Een cliënt moet zich bijvoorbeeld heel erg bewust worden van alles wat ze eet en drinkt, welke cosmetica ze kan gebruiken en welke hormoonverstorende stoffen er rondom haar zijn. Een wijntje drinken als je op een feestje bent met je vriendinnen is er niet bij. Als het lukt en iemand blijft zich aan dergelijke restricties houden, kan het wel heel effectief zijn.’
Monitoren
Vaak komen cliënten bij haar nadat ze een regulier ziekenhuistraject hebben gevolgd. ‘Met functionele geneeskunde loop je nogmaals alles na. Mocht je er dan ook niet achter komen waar het misgaat, ga je toch aan de slag. Je pakt de leefstijl en het voedingspatroon aan en je blijft monitoren. Als je bijvoorbeeld constateert dat de menstruatieklachten zijn verbeterd, weet je dat je in de buurt van de oorzaak bent gekomen. Sommige mensen hebben een vreselijke leefstijl en hebben nergens last van. Een ander reageert gevoelig op gluten. Het kan echt heel verschillend zijn. We zien wel dat endometriose zelden alleen voorkomt. Het beeld gaat meestal gepaard met andere hormoonverstoringen zoals migraine, fibromyalgie, spierklachten, blaasontstekingen, angst en paniek. Sommige vrouwen hebben ‘early-life’-stressvolle ervaringen gehad. Als er stress in het systeem zit, zullen de meeste vrouwen oestrogenen slechter gaan afbreken. Het immuunsysteem is paraat en agressief, een situatie die je eveneens ziet bij auto-immuunziekten. Ook van endometriose kun je zeggen dat je daarbij je eigen lijf aanvalt.’
Groenten
Iemands financiële situatie kan van invloed zijn op hoe het behandeltraject verloopt. ‘Soms hebben mensen niet de financiële ruimte om supplementen te kopen. Dan kijken we naar wat wel kan, zoals veel groenten eten. En naar wat iemand kan volhouden. Want endometriose is veelal levenslang. Overigens speelt het zelden na de overgang nog een rol, dan is de natuurlijke prikkel eraf. Maar sommige vrouwen willen dan toch weer hormonen vanwege opvliegers en vermoeidheid. Echter, zodra ze die nemen, zie je de problemen weer opvlammen.’
Yoga
Dat bij Vrouw & Klinieken uitsluitend artsen werken, sluit niet uit dat Anne-Mieke ook enthousiast is over het werk van therapeuten. Juist de veelzijdigheid van therapieën en daardoor de vele invalshoeken noemt ze een grote kracht. ‘De reguliere gynaecoloog kijkt naar veel aspecten van endometriose, maar dat de oorzaak daarvan misschien in de darmen ligt of dat er sprake kan zijn van een B12- of foliumzuurtekort, wordt meestal niet meegenomen. Wel is het zo dat sommige klinieken toenemend voeding meenemen in hun aanpak. Iets wat enkele jaren geleden nog ondenkbaar was. Ik ben heel blij dat er veel therapeuten zijn en heel veel disciplines, juist omdat endometriose een multifactoriële aandoening is. Zo zijn er prachtige rustgevende therapieën, ook die hebben we echt nodig. Voor een deel kan je je erop richten de hoeveelheid oestrogenen te verlagen, maar het is ook belangrijk de progesteronspiegel te verhogen. Dat doe je met yoga, ademhaling en andere rustgevende zaken. Iemand die vanuit zijn of haar expertise een kennis of een kunde heeft, kan vrijwel altijd een bijdrage leveren aan endometriose-cliënten.’
Bewustzijn
Hoewel Anne-Mieke vindt dat de integratie van diverse geneeswijzen en behandelmethoden vrij langzaam gaat, ziet ze wel dat er meer bewustzijn op gang is gekomen. ‘Als je in 2015 in de reguliere medische wereld sprak over een lekkende darmbarrière werd je voor gek versleten. Dat was ook zo als je het had over een niet-alcoholisch vervette lever of insulineresistentie. Maar de kennis vanuit de orthomoleculaire hoek is inmiddels wel doorgedrongen. Op reguliere congressen wordt tegenwoordig gesproken over laaggradige ontstekingen en lekkende darmbarrières. Tien jaar na dato! Maar de oorzaakvraag wordt regulier nog te weinig gesteld, vind ik.’ Op de vraag waarom zij zich daar als arts wel mee bezighoudt, antwoordt ze: ‘Ik hou van puzzelen.’ Even is ze stil, om dan te vervolgen met: ‘Ik heb me altijd al afgevraagd waarom mensen klachten hebben en waarom er hormonale aandoeningen bestaan. Toen ik nog in het reguliere ziekenhuis werkte, constateerde ik een houding van ‘als wij het als arts niet zien en we kunnen het er niet uitsnijden, is het er ook niet, dan zit het tussen de oren.’ Dat heb ik nooit fair gevonden. Vandaar dat ik me ben gaan richten op functionele geneeskunde en ben ik dat ook daadwerkelijk gaan neerzetten.’
Internet
Anne-Mieke ziet dat in de afgelopen jaren ook in het algemeen anders naar vrouwengezondheid en hormonale klachten wordt gekeken. ‘Sowieso is vrouwengezondheid op de kaart gezet. Dat begon met de invalshoek van het hart. Vrouwen zijn anders dan mannen, ze hebben de hormonale cyclus. Langzamerhand komt er steeds meer bewustwording dat die hormonale cyclus van vrouwen veel hormonale veerkracht vraagt. Diagnoses als PMS en PMDD waren vroeger spaarzaam, nu niet meer. Overgangsklachten zijn tegenwoordig helemaal hot en happening, maar door de manier waarop schiet dat wat mij betreft het doel voorbij. Onder invloed van sociale media, AI en ChatGPT gaan vrouwen druk uitoefenen om hormonen voorgeschreven te krijgen. Dat vind ik geen goede zaak. Een grote groep vrouwen is nu verslaafd aan de hormonen en komen steeds verder af te staan van het eigen gezonde lijf. Dat vrouwen bewust worden, is mooi, maar vaak gaat het om sensaties die bij de vrouwelijke cyclus, zwangerschap of de overgang horen. Sensaties zijn geen klachten. De overgang is deel van het leven. Heb je er last van, dan moet je gaan werken aan hormonale veerkracht. Nu is het vaak zo dat de cliënt het niet meer met de arts wil bespreken maar vooral eist wat het internet zegt.’
Voedingsboek
Op de vraag of ze ook nog iets wil zeggen over suppletiegebruik in relatie tot endometriose, antwoordt ze: ‘Ik raad zeker supplementen aan. Een heel fijn voedingsboek is Endometriose en menstruatieklachten te lijf van Stephanie van Hulst. Zij is nutritionist en werkt bij de VU. Met alleen voeding kun je niet altijd helemaal corrigeren. Maar wel kan je B-vitamines en omega-vetzuren inzetten om het immuunsysteem tot rust te brengen. Verder zijn belangrijk vitamine D, DIM, calcium-D-glucaraat, kortom alles wat zwavel bevat. Dan heb je NAC en glutathion, magnesiumsulfaat. We vinden altijd wel iets wat iemands portemonnee kan dragen. En we adviseren vezels voor een goed microbioom. Een aanpak waarmee we goede resultaten behalen.’
Veerkracht
Zorgverleners die vrouwen met endometriose begeleiden, krijgen van Anne-Mieke het advies om vooral stress, waaronder ‘early life’-stress, mee te nemen: ‘Als er veel stress in je systeem zit, werken je darmen niet optimaal. Dan is je immuunsysteem verstoord, laat je slaapkwaliteit te wensen over en mentaal heb je minder veerkracht. Voorkom dat je met iemand aan de slag gaat met iets dat niet de oorzaak is.’ Ze hoopt dat de zorg voor vrouwen over vijf à tien jaar zich zo heeft ontwikkeld dat er voor endometriose een geïntegreerd protocol bestaat. Wat ze daarmee bedoelt? ‘Dat er een endometriosekliniek is die werkt met onder andere orthomoleculair en voedingsgeschoolden. En dat er daarnaast psychologische begeleiding is.’
