Reclame ongezond?
Reclame schaadt de gezondheid

Van de aanplakborden langs snelwegen of aan bushaltes tot de flitsende televisiespots en bonte banners op het internet: we worden sterker beïnvloed door reclame dan we zelf willen toegeven. Neem daarbij dat we trek krijgen wanneer we prentjes van voeding zien. Reclame neemt in de obesogene wereld van vandaag een opzichtige plek in. In deze bijdrage krijg je een doorsnede van de kennis die de wetenschap hierover heeft vergaard. Vooral jongeren zijn hier het slachtoffer.

Al vanaf de intrede van de eerste bewegende beelden hebben bedrijven de media gebruikt om hun waren te vermarkten. In de jaren twintig van vorige eeuw rekruteerde de tabaksindustrie filmsterren, die stellig beweerden dat haar sigaretten hun stembanden in de beste vorm hielden.1 De relatie tussen de tabaksindustrie en Hollywood werd in de jaren tachtig nog inniger, in de vorm van agressieve sluikreclame.2 Ondanks de vele restricties op tabaksreclame wordt er op het witte doek nog steeds verdacht veel gerookt.3

Terwijl tabaksreclame steeds strenger gereguleerd wordt, is reclame voor ongezonde voeding nog altijd de normaalste zaak van de wereld. Niet enkel op televisie, ook op het internet. De jeugd consumeert gretig het internet en tersluiks de junkvoeding die het internet adverteert. Hoe ongezond is die reclame?

Het tv-tijdperk

Het verband tussen reclame en obesitas lijkt triviaal, maar aan het bewijs ervan is een hoop onderzoekswerk voorafgegaan. Veel van de kennis danken we aan het tv-kijkgedrag van weleer. Zo zijn er epidemiologische verbanden beschreven tussen blootstelling aan (commerciële) televisie met reclame versus reclamevrije televisie.4-6 Zoals iedereen hoort te weten, vormen die ‘ecologische studies’ een zwakke basis om oorzakelijkheid aan te tonen. Daarvoor dienen de Bradford Hillcriteria, en vier onderzoekers hebben die oefening gedaan voor het verband voedingsreclame-obesitas.

Een belangrijk argument in hun betoog zijn de experimenten gedaan bij kinderen die tv-advertenties te zien kregen.7 Sommige experimenten zijn misschien gekunsteld. Laat tienjarigen een kom crackers eten tijdens een tekenfilm; wanneer die onderbroken wordt met reclame voor ongezonde snacks, eten ze 45% meer.8 Van dat soort studies zijn een twintigtal terug te vinden die gelijkaardige kortetermijneffecten van reclame aangetoond hebben.

De andere Hillcriteria – dosis-responsrelatie, consistentie van de evidentie, temporaliteit – konden de onderzoekers ook afvinken.7 Naar het biologische mechanisme hoefde niet ver gezocht te worden: de advertenties zetten het hedonistische aspect van voeding volop in de schijnwerper. Dat ze niet gezond zijn of dat ze los staan van enige fysiologische behoefte, vertellen ze er niet bij. In de psychologie worden die verleidelijke aspecten food cues genoemd. Ze wekken via geconditioneerde reflexen de eetlust op en leiden tot overeten.9 Dit allemaal kaderen onderzoekers in psychologische modellen zoals de cue-reactivity theory en andere, die een stevige neurologische basis hebben.

Enkel het Hillcriterium ‘specificiteit’ hebben de onderzoekers niet kunnen evalueren. Maar de bewijslast is ondertussen zwaar genoeg om van causaliteit te kunnen spreken.

Ondertussen zijn ook studies over onlineadvertenties in dat onderzoek geslopen. Hoe zit het daarmee?

Sociale media en streaming

Bijna elk kind of adolescent zit wel eens online. Een meerderheid van zeven- tot twaalfjarigen heeft zelfs een eigen mobiele telefoon of tablet,10 inclusief Nederlandse kinderen.11 In de VS zit die leeftijdsgroep gemiddeld vijf uren per dag aan het scherm gekluisterd.10 Enkele cijfers illustreren de alarmerende alomtegenwoordigheid van onlineadvertenties:

Canadese en Mexicaanse kinderen krijgen per jaar vijftienhonderd digitale advertenties rond voeding te zien.12 In Mexico telden onderzoekers op de schermpjes van bijna driehonderdvijftig kinderen en jongvolwassenen per uur 2,7 advertenties met overwegend (90%) ongezonde voeding.13 YouTube-influencers waar kinderen zich door aangesproken voelen, verwezen in 93% van hun content cues naar voeding en dranken.14 Meer dan twee derde van de Amerikaanse jeugd gaf aan zich ooit voor de pagina van een voedingsmerk geëngageerd (liken, volgen) te hebben.15 Uit een steekproef van 27 voedingsmerken blijkt dat 6,2 miljoen adolescenten hen volgen op Instagram of Twitter.16 95-98% van de voedings- en gezondheidsgerelateerde berichten op sociale platformen zijn vals of ontbreken wetenschappelijke accuraatheid.17

Advertenties wakkeren dus de consumptie bij adolescenten aan.18 In een Australische studie werd de impact van advergames (advertentioneel materiaal verwerkt tot een videogame) duidelijk waargenomen. De zeven- tot twaalfjarigen aten 46 kcal meer (snack plus lunch) na de advergame uitgedaan te hebben, vergeleken onder dezelfde omstandigheden met non-foodreclame.19 Dat is voldoende om overgewicht te veroorzaken, menen de onderzoekers. Bij kinderen met overgewicht liep de extra inname op tot 95 kcal.

Het weerloze brein

Jongeren leven in een multimediaomgeving.20 Ze zijn loslopend wild voor adverterende bedrijven, want ze herkennen onvoldoende het persuasieve karakter van betaalde content. Dat wisten we al sinds het tv-tijdperk, maar de vermenging van reclame met schijnbaar neutrale content heeft het nog moeilijker gemaakt. Want foodmarketing is niet altijd als dusdanig herkenbaar. Soms is ze vermomd als een plezierige video of gepromoot door een influencer, en daarom kunnen ze ook een grotere impact hebben. Het internet is niet bepaald de plek die ruimte biedt om cognitief-kritisch bij reclame stil te staan.10

De alomtegenwoordigheid van advertenties betekent niet automatisch dat ze impact hebben.21 In het oog springende animaties lokken meer respons uit dan statische prentjes.10 Nog meer respons krijgen bedrijven door jongeren te laten engageren: like, follow of hashtag challenges.13 Dat versterkt het consumptiegedrag bij hen. Volgens een enquête gedaan in Uruguay kunnen jongeren zich goed voor de geest halen door welke merken ze benaderd worden op sociale media. Hoe advertenties vormgegeven worden, lijkt bij hen goed ingeprent te worden.

Zoals gezegd gebruiken onderzoekers modellen om de stap van reclameblootstelling naar consumptie te bestuderen. Het internet zorgde ervoor dat die modellen ineens aan een update toe waren. Recenter werd het model ‘Food & Beverages Cues in Digital Marketing’ ontwikkeld,22 dat rekening houdt met een aspect dat vooral op jongeren betrekking heeft: de pogingen om jongeren emotioneel te binden aan een product. Marketing bespeelt sterker dan ooit het onderbewuste niveau.17,20

Divers digitaal landschap

Jongeren zijn gepassioneerd door gamen en daar kom je evengoed sluikreclame tegen. De inzet van bekende gezichten is een aloude marketingtruc, maar het internet kent een aparte club van beroemdheden: influencers. Impliciet en expliciet promoten ze producten en daarmee een leefstijl waarin fastfood en softdrinks omhelst worden.

Dit heeft zich allemaal in een sneltreinvaart ontwikkeld. Een voedingsbedrijf biedt bijvoorbeeld een online-game aan, geënsceneerd in zijn restaurantketen. Streamers krijgen een klein maar prominent plekje op het beeld en onderaan krijg je de chatdiscussie, waar een AI-chatrobot de conversatie gaande houdt.22 Voor jongeren is er geen ontsnappen meer aan: het internet is verzadigd met reclame. Ze zijn potentieel levenslange consumenten van het geadverteerde product.

Nog een voorbeeld zijn de bestelplatforms voor maaltijden die aan huis geleverd worden. Sinds COVID zijn ze erg populair geworden en ze zijn een en al cue voor ongezonde voeding. En niet te vergeten: de algoritmen. Het internet kent je leeftijd, of op z’n minst je profiel, tenzij je je best doet om je surfgedrag te anonimiseren.

Zelfregulering?

Voedingsadvertenties staan al een tijdje op de beleidsagenda van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Die kaartte het probleem al aan in 2004 en sindsdien heeft ze richtlijnen gepubliceerd om kinderen van alle leeftijden te beschermen tegen marketing van voeding rijk aan verzadigde vetzuren, transvetzuren, vrije suikers en/of zout.23 Landen die de Rechten van het Kind onderschrijven zouden zich dus verplicht moeten voelen om de nadelige impact van voedseladvertenties aan banden te leggen.

Volgens de WHO had in 2019 nog maar 54% van de 53 Europese WHO-lidstaten actie ondernomen.24 Meestal kozen regeringen gemakkelijkheidshalve voor zelfregulatie, een beleefd verzoek aan de industrie om zich te gedragen. Dat heeft niet geholpen.25,26

In de VS kennen onderzoekers de redenen. In de periode rond 2010 gaf de industrie de schijn ernstig werk te maken van reclame voor kinderen. Achteraf gezien waren de beloften zwakker dan ze liet uitschijnen:27

In Australië adverteerden slechts 14 van de 41 bedrijven die zich hiervoor geëngageerd hadden via tv. Op andere kanalen had dit dus geen invloed. 44 van de 52 bedrijven blijken transnationaal actief te zijn en slechts een handvol maakte die belofte globaal waar. Voor een fastfoodbedrijf bijvoorbeeld was de belofte geldig voor slechts een vijfde van zijn markt. Enkel advertenties ‘direct gericht op het kind’ vielen onder de beloften. Dat verhinderde dus niet dat kinderen nog steeds genoeg reclame te zien kregen op andere tv-kanalen, meestal in de vorm van happy family-scenes. De criteria voor ‘ongezonde voeding’ waren zwak, waardoor er op bijvoorbeeld ongezonde ontbijtgranen niet eens restricties waren.

Voor bedrijven is het een handige strategie om zogezegd het heft in eigen hand te nemen. Liever jezelf een zelfregulerende code met vele achterpoortjes op te leggen dan een strenge statutaire regelgeving opgelegd te krijgen.17 En dat is hen goed gelukt. Kinderen krijgen vandaag de dag meer reclame (online) te zien dan vroeger (tv) en ze worden er wellicht sterker door beïnvloed.

Restricties

Al is de bewijsvoering nog wankel, een overzichtsstudie geeft aan dat echte beleidsmaatregelen helpen de marketing van voeding gericht op kinderen terug te dringen.28 Quebec implementeerde al in 1980 een maatregel om fastfoodreclame te bannen en mogelijk zou dat de consumptie ervan met 13% hebben verminderd.29 Maar alles hangt af van de regelgeving. Zoals al gezegd, geen reclame op kinderkanalen wilt nog niet zeggen dat kinderen geen reclame meer zien, zeker nu het kijkgedrag is verschoven van tv naar internet.25

Volgens Emma Boyland (VK) en Jennifer Harris (VS) zijn dit de criteria voor goede regelgeving:25

maak een goed onderscheid tussen gezond en ongezond, laat ook kinderen ouder dan elf eronder vallen, laat het gelden wanneer minstens 15% van het kijkpubliek kinderen zijn, neem alle marketing in ogenschouw, zoals op scholen, productmascottes binnen én buiten advertentionele contexten, toonbank- en kassa-reclame of op recreatieplekken.

Daarin schuilt wel het gevaar dat lobbyisten het regelgevende werk vertragen of zelfs blokkeren. Overheden moeten dus immuun gemaakt worden voor lobbyisme.30 Multinationals hebben het probleem altijd al geframed als een verantwoordelijkheid die bij de ouders ligt.31 Of ze maken beleidsmakers bang dat ze minder advertentie-inkomsten mogen verwachten wanneer een of ander verbod in werking zou treden. In één geval slaagden lobbyisten erin om fastfood toch te laten passeren, zoals dat het geval was met de kipnuggets, aardappelfrieten en een teriyakiburger in het VK.30 Blijkbaar zijn die nog niet ongezond genoeg om ze onder de restricties te laten vallen. (Voor wat reclameborden betreft kunnen bedrijven gewoon uitwijken naar private plekken.)

Chili’s proces van lange adem

Chili is op dit moment het schoolvoorbeeld van hoe een beleid eruit kan zien. Omdat beleidsmakers stevig weerwerk van de industrie hadden verwacht, organiseerden ze in 2008 en 2011 topbijeenkomsten met juristen en gezondheidsexperts.32 Daardoor konden ze het draagvlak voor wetgeving vergroten. De moeilijkste horde bleek het definiëren van ongezonde voeding te zijn, want daarover is iedereen het oneens. Zestien principes volgden hieruit om voedselreclame en voedsellabels te reguleren.

Er kwamen diverse restricties tot stand, zoals op tv- en radioadvertenties tussen 6u en 22u, in andere media gericht aan kinderen en bij publieke plaatsen die door kinderen gefrequenteerd worden. Een tweede lijn van restricties was het vermelden van ‘rijk aan suiker’ op verpakkingen, waarbij de etikettering niet extra aantrekkelijk mocht worden gemaakt voor kinderen - denk aan cartoonachtige mascottes of beroemde koppen. Een verbod op reclame op scholen kwam er ook. Tot slot werd ook de verkoop (of gratis uitdelen) van ongezonde voeding aan kinderen jonger dan veertien verboden.

Uitgeleide

Marketing heeft mee de obesitascrisis gecreëerd. Ze promoot overvloedig de meest onvoedzame voeding, waarvan de consumptie in onze maatschappij doorheen de jaren genormaliseerd werd. Farzand noemt food advertising het ‘publieke gezicht van de vergiftigde voedselomgeving’, die de consument onwetend achterlaat over wat voeding hoort te zijn.17 De regelgeving is nog steeds zwak en ze hinkt achterop de realiteit. Denk aan Chili, waar het project in 2007 werd gestart om pas in 2018 te landen met de tweede fase van regelgeving.32 Het internet werd zelfs niet eens aangepakt.

Ons surfgedrag is sindsdien sterk gestuurd door de algoritmen en AI, waardoor advertenties nog gerichter gepersonaliseerd worden.31 Gelukkig kunnen onderzoekers ook AI gebruiken om massaal informatie te verzamelen over hoe advertenties geplaatst worden en hoe ze kinderen beïnvloeden. In Canada hebben ze een systeem ontwikkeld dat continu voedselreclame monitort op sociale media, YouTube en gaming apps.33

Maar hebben we nog meer bewijs nodig? Boyland merkt op dat een restrictief beleid opgelegd door de overheid een meer ethische oplossing is dan van ouders te verwachten dat zij hun kinderen restricties op schermtijd opleggen.20 Is het niet aan de voedingsindustrie om aan te tonen dat haar producten en haar reclame (niet on)gezond zijn? 

Referenties
  1. Lum KL, Polansky JR, Jackler RK, et al. Signed, sealed and delivered: “big tobacco” in Hollywood, 1927-1951. Tob Control. 2008; 17(5):313-23.
  2. Mekemson C, Glantz SA. How the tobacco industry built its relationship with Hollywood. Tob Control. 2002; 11 Suppl 1(Suppl 1):I81-91︎.
  3. Tynan MA, Polansky JR, Driscoll D, et al. Tobacco Use in Top-Grossing Movies - United States, 2010-2018. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2019 Nov 1;68(43):974-978.
  4. Olafsdottir S, Eiben G, Prell H, et al. Young children’s screen habits are associated with consumption of sweetened beverages independently of parental norms. Int J Public Health. 2014; 59(1):67-75.
  5. Kelly B, Freeman B, King L, et al. Television advertising, not viewing, is associated with negative dietary patterns in children. Pediatr Obes. 2016; 11(2):158-60.
  6. Scully M, Wakefield M, Niven P, et al. Association between food marketing exposure and adolescents’ food choices and eating behaviors. Appetite. 2012; 58(1):1-5.
  7. Norman J, Kelly B, Boyland E, et al. The Impact of Marketing and Advertising on Food Behaviours: Evaluating the Evidence for a Causal Relationship. Curr Nutr Rep. 2016; 5:139–149︎.
  8. Harris JL, Bargh JA, Brownell KD. Priming effects of television food advertising on eating behavior. Health Psychol. 2009; 28(4):404-13.
  9. Boswell RG, Kober H. Food cue reactivity and craving predict eating and weight gain: a meta-analytic review. Obes Rev. 2016; 17(2):159-77.
  10. Boyland E, Backholer K, Potvin Kent M, et al. Unhealthy Food and Beverage Marketing to Children in the Digital Age: Global Research and Policy Challenges and Priorities. Annu Rev Nutr. 2024; 44(1):471-497.
  11. Nikken P. Monitor 7-12 jaar. Netwerk Mediawijsheid. 2025︎.
  12. Schmidt DC. Google data collection. 2018; Rep., Digital Content Next, New York. https://digitalcontentnext.org/wp-content/uploads/2018/08/DCN-Google-Data-Collection-Paper.pdf︎
  13. Boyland E. Would Reducing Children’s Exposure to Food Advertising Prevent Unhealthy Weight Gain? Curr Obes Rep. 2025; 14(1):55.
  14. Coates AE, Hardman CA, Halford JCG, et al. Food and Beverage Cues Featured in YouTube Videos of Social Media Influencers Popular With Children: An Exploratory Study. Front Psychol. 2019; 10:2142.
  15. Fleming-Milici F, Harris JL. Adolescents’ engagement with unhealthy food and beverage brands on social media. Appetite. 2020; 146:104501.
  16. Rummo PE, Cassidy O, Wells I, et al. Examining the Relationship between Youth-Targeted Food Marketing Expenditures and the Demographics of Social Media Followers. Int J Environ Res Public Health. 2020; 17(5).
  17. Farzand A, Rohin MAK, Awan SJ, et al. Obesity and food marketing: a narrative review of consumer influence, regulatory gaps, and ethical implications. Front Nutr. 2025; 12:1645166.
  18. Tsochantaridou A, Sergentanis TN, Grammatikopoulou MG, et al. Food Advertisement and Dietary Choices in Adolescents: An Overview of Recent Studies. Children (Basel). 2023; 10(3).
  19. Norman J, Kelly B, McMahon AT, et al. Sustained impact of energy-dense TV and online food advertising on children’s dietary intake: a within-subject, randomised, crossover, counter-balanced trial. Int J Behav Nutr Phys Act. 2018 Apr 12;15(1):37.
  20. Boyland E. Is it ethical to advertise unhealthy foods to children? Proc Nutr Soc. 2023; 82(3):234-240.
  21. Elliott CD, Truman E. Food marketing on digital platforms: what do teens see? Public Health Nutr. 2024; 27(1):e48.
  22. Maksi SJ, Keller KL, Dardis F, et al. The food and beverage cues in digital marketing model: special considerations of social media, gaming, and livestreaming environments for food marketing and eating behavior research. Front Nutr. 2023; 10:1325265.
  23. Policies to protect children from the harmful impact of food marketing: WHO guideline. Geneva: World Health Organization; 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.︎
  24. World Health Organization. Regional Office for Europe Protecting children from unhealthy food marketing in the WHO European Region: guidance for Member States on designing a legislative response. World Health Organization. Regional Office for Europe. 2024; https://iris.who.int/handle/10665/379532. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO︎.
  25. Boyland EJ, Harris JL. Regulation of food marketing to children: are statutory or industry self-governed systems effective? Public Health Nutr. 2017 Apr;20(5):761-764.
  26. Théodore FL, Tolentino-Mayo L, Hernández-Zenil E, et al. Pitfalls of the self-regulation of advertisements directed at children on Mexican television. Pediatr Obes. 2017; 12(4):312-319.
  27. Hawkes C, Harris JL. An analysis of the content of food industry pledges on marketing to children. Public Health Nutr. 2011 Aug;14(8):1403-14.
  28. Boyland E, McGale L, Maden M, et al. Systematic review of the effect of policies to restrict the marketing of foods and non-alcoholic beverages to which children are exposed. Obes Rev. 2022 Aug;23(8):e13447.
  29. Dhar T, Baylis K. Fast-Food Consumption and the Ban on Advertising Targeting Children: The Quebec Experience. J Marketing Res. 2011; 48(5).
  30. Borland S. Bans on junk food advertising in outdoor spaces derailed by industry lobbying. BMJ. 2025; 389:r667.
  31. Olstad DL, Boyland E. Towards effective restriction of unhealthy food marketing to children: unlocking the potential of artificial intelligence. Int J Behav Nutr Phys Act. 2023; 20(1):61.
  32. Corvalán C, Reyes M, Garmendia ML, et al. Structural responses to the obesity and non-communicable diseases epidemic: the Chilean Law of Food Labeling and Advertising. Obes Rev. 2013; 14 Suppl 2:79-87.
  33. Olstad DL, Lee J. Leveraging artificial intelligence to monitor unhealthy food and brand marketing to children on digital media. Lancet Child Adolesc Health. 2020;4(6):418–20.