We gaan hier niet dieper in op het feit dat verkopers en kassiers van natuurwinkels en drogisterijen een gebrekkige medische kennis hebben. Het Radar-team had bij hen gecheckt of ze spontaan voorlichting gaven aan de kassa over de gevaren van rode gistrijst. Dat deden of konden ze niet.

Evenmin hebben we het over de geringe kwaliteit van bepaalde commerciële producten. Dat de inhoud niet overeenkomt met wat op de verpakking staat, is even goed te wijten aan het gebrek aan een controle (en aan minachting die er voor kruiden- voedingssupplementen bestaat?) als aan wanpraktijken van bepaalde bedrijven.

De hetze rond eventuele bijwerkingen van rode gistrijst is opmerkelijk, want twee recente meta-analysen hebben op dat vlak weinig alarmerends te melden. Een Chinese meta-analyse noemt rode gistrijst een 'relatief veilige benadering voor dyslipidemie'.³ Een Nederlandse onderzoeksgroep spreekt van een 'mild profiel van ongewenste bijwerkingen'.⁴ Een aantal studies hebben rode gistrijst met redelijk succes uitgetest bij patiënten die statinen niet tolereerden.⁵ Het idee dat rode gistrijst een alternatief is voor statinen, heeft daarom bij vele patiënten en consumenten postgevat. Toch zijn er veel kanttekeningen.

De Chinese meta-analyse – het merendeel van de ingesloten studies evalueerde combinaties van rode gistrijst met andere (fyto)nutriënten – vond wel degelijk een toename van leverenzymen (ALT en AST), hoewel de waarden niet abnormaal waren.³ De Nederlandse meta-analyse blokletterde 'but safety is uncertain'. De Nederlandse onderzoekers wijten het lage optreden van bijwerkingen vooral aan een gebrekkige evaluatiemethode, al vonden ze in hun eigen pool van studies niets verdacht.⁴

De andere feiten moeten we halen uit gevalstudies, die een sterk vermoeden geven dat rode gistrijst gelijkaardige bijwerkingen kan geven als statines.^6-9 In Italië worden klachten rond natuur- en gezondheidsproducten goed opgevolgd: sinds 2002 heeft het ‘Italian Surveillance System of Natural Health Products’ een totaal van 1261 meldingen verzameld; in 52 gevallen ging het om rode gistrijst. De klachten komen kwalitatief opvallend overeen met statinen: onder meer spierpijn, spierschade, leverschade en spijsverteringsproblemen kwamen voor. Kwantitatief, over welke percentage het dan precies gaat, weten we nog weinig. De Nederlandse onderzoeksgroep gelooft dat het risico op bijwerkingen veel lager is om dat de dosis actieve stof (10 mg monacoline K/lovastatine) veel lager is dan in medicijnen.⁴

De Radar-uitzending bracht ook risico op geboorteafwijkingen te berde. Dit risico heeft niet zozeer te maken met rode gistrijst, wel met citrinine, een mycotoxine (schimmelgif) dat dikwijls in rode gistrijst aangetroffen wordt. Het staat geboekstaafd als giftig voor de nieren,¹⁰ maar de waarneming dat het bij ratten geboorteafwijkingen veroorzaakt, is veel verontrustender.^11-12 De hoeveelheid citrinine in een supplement (dagdosis) varieert van <0,05 mg tot 18 mg.⁴ Het citrininegehalte zou dus beter gecontroleerd moeten worden.

Een betere regulering van voeding en voedingssupplementen is zeker welkom. Wat in voeding zit, staat vaak niet op het etiket (denk aan additieven), en wat er wel op het etiket staat, zit er niet in. Voor rode gistrijst zijn de sterk variërende hoeveelheden actieve of giftige stof een groot probleem.

De discussie rond vrije verkrijgbaarheid is al met al nuttig. Verkoop enkel via de apotheek of enkel op voorschrift zijn niet de enige oplossingen, wie weet is een bijsluiter of een waarschuwing op de verpakking al voldoende. Paracetamol is ook vrij te verkrijgen en kan oorzaak zijn van ernstige leverschade, zelfs bij een normale dosis.^12-13 Zelfmedicatie van patiënten is een algemeen probleem aan het worden. Voor welke oplossing ook gekozen wordt, het zou jammer zijn moest de beschikbaarheid van rode gistrijst verminderen. Want dat zou weer wantrouwen bij de consument opwekken: statinen en masse, maar rode gistrijst, dat mag dan weer niet.