Voeding krijgt steeds meer aandacht bij de ziekte van Parkinson. Motorische en niet-motorische symptomen kunnen de voedselinname en voedingstoestand beïnvloeden. Daarnaast bestaat er een wisselwerking tussen voeding en medicatie. Ook groeit de belangstelling voor de mogelijke invloed van voedingspatronen, darmmicrobiota en specifieke voedingsinterventies op het ziekteproces.
De ziekte van Parkinson is na de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende neurodegeneratieve aandoening. Wereldwijd leefden in 2021 naar schatting 11,8 miljoen mensen met parkinson. De ziekte komt vaker voor bij mannen en de prevalentie neemt sterk toe met de leeftijd. Tussen 1990 en 2021 nam het wereldwijde aantal mensen met parkinson met 274% toe. Door de groei en vergrijzing van de wereldbevolking zal dit aantal naar verwachting verder stijgen.1
Kenmerkend voor parkinson is het geleidelijke verlies van zenuwcellen die dopamine produceren. Dit gebeurt vooral in de substantia nigra, een gebied in de hersenen dat een belangrijke rol speelt bij de aansturing van beweging. Daarnaast stapelt het eiwit alfa-synucleïne zich op in zenuwcellen. Deze eiwitophopingen vormen een belangrijk onderdeel van de zogenoemde Lewy bodies, die kenmerkend zijn voor parkinson. Het dopaminetekort draagt bij aan de klassieke motorische symptomen, zoals traagheid van bewegen, tremor, spierstijfheid en problemen met houding en balans. Daarnaast komen tal van niet-motorische klachten voor, waaronder slaapstoornissen, psychische en cognitieve klachten en verstoringen van automatische lichaamsfuncties, zoals de darm-, blaas- en bloeddrukregulatie. Reukverlies, REM-slaapgedragsstoornissen en obstipatie kunnen al jaren vóór de eerste motorische symptomen optreden.2
Bij het ontstaan en de progressie van parkinson spelen verschillende, onderling samenhangende processen een rol, waaronder mitochondriale disfunctie, oxidatieve stress en neuro-inflammatie.3 Ook de darm-hersen-as krijgt steeds meer aandacht. Volgens de Braak-hypothese zou de pathologische stapeling van alfa-synucleïne bij een deel van de patiënten mogelijk in het enterische zenuwstelsel beginnen en zich vervolgens richting de hersenen verspreiden.4 De vermoedelijke betrokkenheid van darmmicrobiota, voeding en ontstekingsprocessen maakt voeding daarmee tot een interessant onderzoeksgebied bij parkinson.
Praktische voedingsproblemen
Voeding is bij parkinson niet alleen relevant in relatie tot het ziekteproces, maar speelt vooral een belangrijke rol bij het behoud van een goede voedingstoestand. Zowel motorische als niet-motorische symptomen kunnen eten bemoeilijken. Verminderde reuk en smaak kunnen de eetlust verminderen, motorische beperkingen kunnen boodschappen doen, koken en zelfstandig eten lastiger maken en in een later stadium kunnen kauw- en slikproblemen ontstaan. Ook misselijkheid, vertraagde maaglediging en obstipatie kunnen de voedselinname beperken5 (zie figuur 1). Aandacht voor de voedingstoestand is daarom gedurende het hele ziekteverloop van belang.6 Ook kan gewichtsverlies ontstaan door een hoger energieverbruik als gevolg van onder meer tremor en onwillekeurige bewegingen. Verlies van lichaamsgewicht en spiermassa verhoogt het risico op ondervoeding en sarcopenie en kan de functionele achteruitgang verder versterken. Shuler et al. adviseren het lichaamsgewicht daarom vanaf de diagnose regelmatig te volgen.6 Onbedoeld gewichtsverlies van meer dan 5 tot 10% in drie tot zes maanden, een BMI onder 18,5 kg/m² of aanwijzingen voor sarcopenie zijn redenen voor verdere voedingskundige beoordeling.
Een bijzonder aandachtspunt vormt de interactie tussen eiwit en levodopa. Voor de opname in de darm en het transport naar de hersenen maakt levodopa deels gebruik van dezelfde transportsystemen als aminozuren uit eiwitrijke voeding, waaronder leucine, isoleucine, valine, fenylalanine, tyrosine en tryptofaan. Een eiwitrijke maaltijd kan daardoor bij sommige patiënten de werking van levodopa verminderen of vertragen. Bij motorische fluctuaties is een protein redistribution diet een goede optie, waarbij de patiënt het grootste deel van het eiwit later op de dag consumeert. Het gaat hier niet om een eiwitbeperkt dieet: voldoende totale eiwit- en energie-inname blijft juist belangrijk vanwege het risico op gewichtsverlies, ondervoeding en sarcopenie.6
Ook gastro-intestinale klachten verdienen aandacht. Obstipatie komt bij meer dan 50% van de mensen met Parkinson voor en kan bovendien de opname en werking van medicatie beïnvloeden.6 Voldoende vocht, vezels en waar nodig gerichte voedingsbegeleiding vormen daarom een belangrijk onderdeel van de dagelijkse zorg.
Voedingspatronen
Naast de praktische voedingszorg bij mensen met parkinson is er veel belangstelling voor de vraag of voeding ook een rol speelt bij het ontstaan en verloop van de ziekte. Vooral het mediterrane voedingspatroon is in dit verband onderzocht.7 Dit voedingspatroon kenmerkt zich door een hoge consumptie van groente, fruit, peulvruchten, volkoren graanproducten, noten en olijfolie, regelmatige consumptie van vis en een relatief lage consumptie van rood en bewerkt vlees. De combinatie van antioxidanten, polyfenolen, onverzadigde vetzuren en voedingsvezels zou via onder meer oxidatieve stress, inflammatie en de darmmicrobiota relevant kunnen zijn voor neurodegeneratieve processen (zie figuur 2). Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen onderzoek naar het risico op het ontwikkelen van parkinson en onderzoek bij mensen bij wie de ziekte al is vastgesteld.
Observationeel onderzoek suggereert dat een hogere therapietrouw aan een mediterraan voedingspatroon samenhangt met een lager risico op parkinson of een latere aanvang van de ziekte. Maraki et al. vonden bij mensen die sterker volgens een mediterraan voedingspatroon aten minder vaak kenmerken die passen bij een voorstadium van parkinson. Yin et al. zagen in een Zweeds cohort een verband tussen het mediterrane voedingspatroon op middelbare leeftijd en het latere risico op parkinson.8,9 Deze resultaten bewijzen echter nog niet dat het voedingspatroon parkinson voorkomt.
Ook is er nog onvoldoende bewijs dat een mediterraan voedingspatroon de ziekte kan beïnvloeden nadat parkinson is vastgesteld. Daarvoor is klinisch interventieonderzoek nodig en dat is vooralsnog beperkt. Prasad et al. vonden slechts twee gerandomiseerde klinische studies.10 In een studie van Paknahad et al. bij tachtig patiënten verbeterde tien weken mediterrane voeding de totale score voor de ernst van parkinson (gemeten met de Unified Parkinson Disease Rating Scale - UPDRS) en voor verschillende niet-motorische symptomen. De motorische symptomen (UPDRS-III) verbeterden echter niet.11 Een tweede, acht weken durende RCT van Rusch et al. vond geen significant verschil in obstipatieklachten of motorische functie ten opzichte van standaardzorg.12 Prasad et al. concluderen daarom dat meer onderzoek nodig is voordat uitspraken mogelijk zijn over een effect op ziekteprogressie.10
Ook het MIND-dieet (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay), dat elementen van mediterrane en DASH-voeding combineert en specifiek is ontwikkeld voor de hersengezondheid, is observationeel onderzocht. Metcalfe-Roach et al. vonden bij 167 mensen met parkinson en 119 controles een verband tussen een hogere MIND-dieetscore en een latere leeftijd waarop parkinson ontstond, vooral bij vrouwen.13
Agarwal et al. volgden daarnaast 706 ouderen zonder parkinsonisme bij aanvang van de studie. Parkinsonisme is een verzamelnaam voor bewegingsklachten die kenmerkend zijn voor parkinson, zoals traagheid van bewegen, tremor en spierstijfheid, maar die ook andere oorzaken kunnen hebben. Een hogere MIND-dieetscore hing samen met een lager risico op het ontwikkelen van parkinsonistische verschijnselen en een tragere progressie daarvan.14 Deze studie onderzocht echter parkinsonisme en niet specifiek de ziekte van Parkinson. Klinische interventiestudies met het MIND-dieet bij parkinson ontbreken.
Vooralsnog ondersteunt het onderzoek daarmee vooral de algemene gezondheidswaarde van een mediterraan voedingspatroon. Of dit voedingspatroon ook daadwerkelijk de neurodegeneratie of progressie van bestaande parkinson kan vertragen, is nog onvoldoende aangetoond.
Darmmicrobiota en darm-hersen-as
De darm-hersen-as vormt een interessant onderzoeksgebied bij parkinson. Daarbij krijgt vooral het onderscheid tussen een brain-first- en body-first-subtype aandacht. Bij brain-first parkinson zou de alfa-synucleïnepathologie primair in het centrale zenuwstelsel ontstaan en zich vervolgens naar het perifere zenuwstelsel verspreiden. Bij body-first parkinson zou het proces juist perifeer, mogelijk in het enterische zenuwstelsel, beginnen en zich onder andere via de nervus vagus richting de hersenen verspreiden. Dit model kan mede verklaren waarom gastro-intestinale klachten, zoals obstipatie, bij een deel van de patiënten jaren vóór de motorische symptomen optreden.15
Bij mensen met parkinson zijn herhaaldelijk veranderingen in de samenstelling van de darmmicrobiota gevonden. Systematische reviews en meta-analyses bevestigen het bestaan van dysbiose, al verschillen de gevonden bacteriële profielen tussen studies.16,17 Een regelmatig beschreven verandering is een lagere aanwezigheid van bacteriën die korteketenvetzuren (kkv's) produceren, waaronder Roseburia, Blautia en Faecalibacterium. Vooral butyraat ondersteunt de darmbarrière en heeft immunomodulerende eigenschappen. Een verminderde productie van kkv's zou daardoor kunnen bijdragen aan een verhoogde darmpermeabiliteit, systemische inflammatie en uiteindelijk neuro-inflammatie. Ook is bij vroege parkinson een verband gevonden tussen verhoogde darmpermeabiliteit, blootstelling aan endotoxinen en alfa-synucleïne in de darmmucosa.18,19 Het is echter nog niet duidelijk of dysbiose een oorzaak, gevolg of beide is van het ziekteproces.
Deze bevindingen maken modulatie van de darmmicrobiota tot een mogelijke therapeutische strategie. Het meest overtuigende klinische bewijs bestaat voor probiotica bij obstipatie. Een recente klinische studie onderzocht gedurende twaalf weken een probioticum met vier bacteriestammen bij mensen met parkinson en obstipatie. De interventie veranderde de darmmicrobiota en verlaagde de hoeveelheid van de ontstekingsbevorderende signaalstof TNF-α in het bloed. Ook nam de tijd totdat levodopa effect sorteerde af en verbeterden niet-motorische symptomen. De kkv-concentraties veranderden echter niet.20
Ook Fecale Microbiota Transplantatie (FMT) is onderzocht. In een dubbelblinde studie bij 45 patiënten met parkinson en aangetoonde dysbiose veroorzaakte FMT duidelijke veranderingen in de microbiota, maar deze vertaalden zich na zes maanden niet in klinisch relevante verbetering van parkinsonsymptomen ten opzichte van placebo. Gastro-intestinale bijwerkingen kwamen bovendien vaker voor na FMT (53% versus 7%).21 De darm-hersen-as biedt interessante aangrijpingspunten, maar bewijs dat manipulatie van de microbiota het ziekteverloop van parkinson kan veranderen, ontbreekt vooralsnog.
Voedingssupplementen
Bij voedingssupplementen is het belangrijk onderscheid te maken tussen het corrigeren van een aangetoond tekort en suppletie met als doel het ziekteproces van parkinson te beïnvloeden. Tekorten aan onder andere vitamine D, folaat en vitamine B12 komen bij mensen met parkinson voor en verdienen gerichte monitoring en behandeling. Het is aanbevelenswaardig deze micronutriëntenstatus regelmatig te controleren en tekorten te corrigeren.
Er is nog geen sluitend bewijs voor het toepassen van voedingssupplementen bij de behandeling van parkinsonsymptomen. In theorie kunnen echter verschillende supplementen op diverse processen aangrijpen en daarmee een biologisch plausibele neuroprotectieve werking hebben. Naast het verlies van dopamineproducerende zenuwcellen lijken immers ook ontsteking, oxidatieve stress, mitochondriale disfunctie en veranderingen in het darmmicrobioom betrokken bij de ziekteprogressie.
Een recente review laat zien dat vooral biotica, nicotinamide riboside en omega-3-vetzuren mogelijk invloed hebben op ontsteking, oxidatieve stress en het darmmicrobioom bij parkinson.22 Probiotica kwamen in meerdere studies naar voren als veelbelovende interventie. Verschillende probioticastudies rapporteerden verbeteringen in ontstekingsmarkers, oxidatieve stress en samenstelling van het darmmicrobioom. Sommige studies zagen daarnaast lagere UPDRS-scores. De auteurs benadrukken wel dat de samenstelling van probiotica sterk varieerde tussen studies, waardoor vergelijking lastig blijft.
Mogelijk kunnen voedingssupplementen meerdere ziekteprocessen tegelijk beïnvloeden, maar bij de meeste supplementen ontbreekt nog voldoende bewijs voor een klinisch effect. Belangrijke beperkingen van de huidige literatuur zijn kleine onderzoeksgroepen, korte studieduur, grote verschillen tussen supplementformules en beperkte vergelijkbaarheid van uitkomstmaten. Veel studies hadden bovendien onvoldoende statistische kracht om effecten op ziekteprogressie betrouwbaar vast te stellen.
Experimentele voedingsstrategieën
Een experimentele benadering die bij parkinson toenemende belangstelling krijgt, is ketogene voeding. Ketonen, met name β-hydroxybutyraat, kunnen als alternatieve energiebron voor de hersenen dienen. In preklinische modellen zijn effecten gevonden op mitochondriale functie, oxidatieve stress, neuro-inflammatie en mogelijk de darmmicrobiota. De vertaling naar mensen is echter nog onzeker. De beschikbare klinische studies zijn klein, kortdurend en gebruiken sterk uiteenlopende ketogene protocollen.
In een pilot-studie bij 44 patiënten verbeterde een ketogeen dieet vooral niet-motorische klachten. De motorische onderdelen van de MDS-UPDRS (een geoptimaliseerde versie van UPDRS) veranderden echter niet significant.23 Een recentere studie met zestien patiënten vond eveneens verbetering van niet-motorische symptomen, na een ketogeen dieet verrijkt met middellangeketenvetzuren (MCT-vetten). Ze vonden echter geen verbetering van de UPDRS.24 Een studie uit 2025 bij twaalf deelnemers suggereerde dat een ketogeen dieet uitvoerbaar is en mogelijk motorische uitkomsten kan verbeteren, maar had geen controlegroep.25
Een crossover-studie uit 2026 onderzocht bovendien twee minder strikte varianten: een mediterraan-ketogeen dieet en een mediterraan dieet aangevuld met MCT’s. De resultaten ondersteunen vooral de haalbaarheid en veiligheid, maar leveren nog geen bewijs voor ziekte-modificatie.26 Intermittent fasting is ook een manier om ketose en metabole flexibiliteit te bevorderen, maar voor parkinson ontbreekt nog overtuigend klinisch interventieonderzoek.
Conclusie
Voeding verdient een vaste plaats in de zorg voor mensen met parkinson. Vooral het voorkomen van gewichtsverlies, ondervoeding en sarcopenie, aandacht voor darmklachten en een goede afstemming van eiwitinname op het gebruik van levodopa zijn belangrijk.
Of voeding ook het ziekteverloop kan beïnvloeden, is veel minder duidelijk. Voor mediterrane voeding, voedingssupplementen, beïnvloeding van de darmmicrobiota en ketogene voeding zijn interessante aanwijzingen, maar overtuigend bewijs ontbreekt dat deze interventies de neurodegeneratie afremmen. Behandeling en preventie van parkinson vraagt waarschijnlijk een holistische benadering: een combinatie van voeding, suppletie, beweging, slaap en gepersonaliseerde therapieën.
- Luo Y, Qiao L, Li M, et al. Global, regional, national epidemiology and trends of Parkinson’s disease from 1990 to 2021: findings from the Global Burden of Disease Study 2021. Front Aging Neurosci. 2024;16:1498756.
- Bloem BR, Okun MS, Klein C. Parkinson's disease. Lancet. 2021 Jun 12;397(10291):2284-2303.
- Le Heron C, MacAskill M, Mason D, et al. A Multi-Step Model of Parkinson's Disease Pathogenesis. Mov Disord. 2021 Nov;36(11):2530-2538.
- Tan AH, Lim SY, Lang AE. The microbiome–gut–brain axis in Parkinson disease — from basic research to the clinic. Nat Rev Neurol. augustus 2022;18(8):476-95.
- Ó Breasail M, Smith MD, Tenison E, et al. Parkinson's disease: the nutrition perspective. Proc Nutr Soc. 2022 Mar;81(1):12-26. Erratum in: Proc Nutr Soc. 2023 Dec;82(4):487.
- Shuler MS, Prasad A, Flanagan R, et al. Nutrition in Parkinson's disease: what neurologists need to know. Pract Neurol. 2026 Jan 27:pn-2025-004998.
- Bianchi VE, Rizzi L, Somaa F. The role of nutrition on Parkinson's disease: a systematic review. Nutr Neurosci. 2023 Jul;26(7):605-628.
- Maraki MI, Yannakoulia M, Stamelou M, et al. Mediterranean diet adherence is related to reduced probability of prodromal Parkinson’s disease. Mov Disord. 2019;34(1):48-57.
- Yin W, Löf M, Pedersen NL, et al. Mediterranean Dietary Pattern at Middle Age and Risk of Parkinson’s Disease: A Swedish Cohort Study. Mov Disord. 2021;36(1):255-60.
- Prasad A, Glover C, Shuler MS, et al. The effect of diet on Parkinson's disease progression, symptoms and severity: a review of randomised controlled trials. Proc Nutr Soc. 2025 Aug 29:1-15.
- Paknahad Z, Sheklabadi E, Moravejolahkami AR, et al. The effects of Mediterranean diet on severity of disease and serum Total Antioxidant Capacity (TAC) in patients with Parkinson's disease: a single center, randomized controlled trial. Nutr Neurosci. 2022 Feb;25(2):313-320.
- Rusch C, Beke M, Nieves C Jr, et al. Promotion of a Mediterranean Diet Alters Constipation Symptoms and Fecal Calprotectin in People with Parkinson's Disease: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 2024 Sep 2;16(17):2946.
- Metcalfe-Roach A, Yu AC, Golz E, et al. MIND and Mediterranean Diets Associated with Later Onset of Parkinson's Disease. Mov Disord. 2021 Apr;36(4):977-984.
- Agarwal P, Wang Y, Buchman AS, et al. MIND Diet Associated with Reduced Incidence and Delayed Progression of ParkinsonismA in Old Age. J Nutr Health Aging. 2018;22(10):1211-5.
- Horsager J, Borghammer P. Brain-first vs. body-first Parkinson's disease: An update on recent evidence. Parkinsonism Relat Disord. 2024 May;122:106101.
- Kleine Bardenhorst S, Cereda E, Severgnini M, et al. Gut microbiota dysbiosis in Parkinson disease: A systematic review and pooled analysis. Eur J Neurol. 2023;30(11):3581-94.
- Toh TS, Chong CW, Lim SY, et al. Gut microbiome in Parkinson’s disease: New insights from meta-analysis. Parkinsonism Relat Disord. januari 2022;94:1-9.
- Forsyth CB, Shannon KM, Kordower JH, et al. Increased intestinal permeability correlates with sigmoid mucosa alpha-synuclein staining and endotoxin exposure markers in early Parkinson's disease. PLoS One. 2011;6(12):e28032.
- Unger MM, Spiegel J, Dillmann KU, et al. Short chain fatty acids and gut microbiota differ between patients with Parkinson's disease and age-matched controls. Parkinsonism Relat Disord. 2016 Nov;32:66-72.
- Leta V, Zinzalias P, Batzu L, et al. Effects of a Four-Strain Probiotic on Gut Microbiota, Inflammation, and Symptoms in Parkinson’s Disease: A Randomized Clinical Trial. Mov Disord. 2025;40(12):2710-21.
- Scheperjans F, Levo R, Bosch B, et al. Fecal Microbiota Transplantation for Treatment of Parkinson Disease: A Randomized Clinical Trial. JAMA Neurol. 2024 Sep 1;81(9):925-938.
- Prasad A, Shuler MS, Flanagan R, et al. Dietary supplements for Parkinson's disease: State of the science. J Parkinsons Dis. 2026 May 13:1877718X261446386.
- Phillips MCL, Murtagh DKJ, Gilbertson LJ, et al. Low-fat versus ketogenic diet in Parkinson’s disease: A pilot randomized controlled trial. Mov Disord. 2018;33(8):1306-14.
- Choi AH, Delgado M, Chen KY, et al. A randomized feasibility trial of medium chain triglyceride-supplemented ketogenic diet in people with Parkinson's disease. BMC Neurol. 2024 Apr 1;24(1):106.
- Worster K, Colgan D, Vita A, et al. A mixed methods feasibility study of a ketogenic diet as treatment for Parkinson's disease. Front Nutr. 2025 Jul 23;12:1601446.
- Tosefsky K, Lam JS, Wang YN, et al. A randomized safety and feasibility crossover trial of two Mediterranean-ketogenic interventions in individuals with Parkinson's disease. J Parkinsons Dis. 2026 Mar;16(2):332-350.
